Euskara Zuberotarra: Fonologia, Morfologia eta Hiztegia

Fonologia (ahoskera)

• Hasperenketa (H ahoskatzea) oso arrunta da. H hori guk ezagutzen dugun posizioetan edo kontsonante ondoren agertu daiteke: herri, ikhusi, belhar.
• Oso karakteristikoa da, u-rekin batera, ü bokala, zubererari itxura berezia ematen diona.
• Euskara batuko i-u sekuentzia ü-ü izan ohi da zubereraz: ülhün (ilun), bühürri (bihurri).
• u > i bihurtzeko joera ere badago: buria (burua), eskia (eskua).
• Diptongo mailako aldaketak: au > ai: aizo (auzo), gaiza (gauza).
• Azentu berezia du euskara zuberotarrak. Gehienetan azken aurreko silaban dago (bezaláko) eta horrek doinu berezia ematen dio euskalkiari.

Morfologia (aditza eta deklinabidea)

• NORI atzizkia, pluralean -er da, gure -ei-ren ordez: emazter (emazteei), haurrer (haurrei), mithiler (mutilei).
• NORA adierazteko arruntak dira -rat / -lat amaierak: Maulerat, herrialat.
• NOR-NORI-NORK adizkietan, ohiko erroa -ei- bilakatu da: deizüt (dizut), deit (dit).
• Guk konfidantzazko tratamendurako hika ezagutzen dugun bezala, zuketa izeneko adizkera darabilte errespetua adierazteko: horrela, ‘hil da’ adierazteko hil düzü erabiliko dute. Gure zukako adizkera normala oso gutxi erabiltzen da.
• Nafarrean bezala, arrunta da ZUE aditz morfema -zie bihurtzea: düzie (duzue), deiziet (dizuet).
• Erdarazko -on amaiera asko -u bihurtzen dira: arrathu (arratoi), arrazu (arrazoi).

Zubererazko Hiztegi Txikia

• Bedatse: Udaberria
• Belagile: Aztia
• Eki: Eguzki
• Haboro: Gehiago
• Hatsarre: Hasiera
• Izterbegi: Etsai
• Neskenegun: Larunbata
• Pikarrai: Biluzik
• Prefosta!: Jakina
• Uhaitz: Ibai
• Urrendu: Bukatu
• Xiberotar: Zuberotarra
• Zuhain: Zuhaitza

Beste hitz erabilgarri batzuk:

• Abantxü: Ia
• Jin, xin: Etorri
• Amiñi bat: Pixka bat
• Kusi: Lehengusu
• Elheztatü: Hitz egin
• Mintzajea: Hizkera
• Eskerrik hanitx: Eskerrik asko
• Oro: Guztia
• Hanitx: Asko
• Üskaldun: Euskaldun
• Heben: Hemen
• Zer tenore da?: Zer ordu da?
• Izan untsa!: Ongi izan!
• Zumait: Zenbait
• Izkiribatu: Idatzi