Euskara Batuaren sorrera eta euskalkien bilakaera

Resumen

Dokumentuak euskara batuaren sorreraren historia azaltzen du, Larramendiren euskalkien defentsatik hasi eta Sabino Aranaren ikuspegia eta euskara batuaren oinarrien inguruko hiru irtenbide nagusiak aztertuz. Erdialdeko euskara aukeratzeko arrazoiak ere azaltzen dira, eta ikasleak ikusiko du nola hautatu zen batuaren oinarria.

Puntos clave

Larramendik (1690-1766) euskalki guztiak onak eta erabili beharrekoak zirela aldarrikatu zuen 1745eko hiztegiaren hitzaurrean.
Sabino Arana Goirik (1865-1903) egitura federala defendatu zuen, herrialde bakoitzean bertako euskalkia landuz.
Euskara batuaren oinarriari buruz hiru irtenbide nagusi zeuden: lapurtar klasikoa, Leizarragaren eredua eta erdialdeko euskara.
Erdialdeko euskara Jose Luis Alvarez Enparantza 'Txillardegi'k eta Koldo Mitxelenak defendatu zuten.
Erdialdeko euskara hautatzeko arrazoien artean daude bizirik dagoen hizkuntza izatea, Gipuzkoaren erdigunean egotea eta euskaldun guztiek errazen ulertzea.
Hiru ereduen aldekoen artean tirabira gogorra izan zen, baina azkenean erdialdeko euskara aukeratu zen.

Ponte a prueba

Larramendiren ikuspegia eta euskalkien defentsa

Larramendik (1690-1766) euskalki guztiak onak eta erabili beharrekoak zirela aldarrikatu zuen bere hiztegiaren (1745) hitzaurrean. Haren garaikide batzuen iritziz, euskara hizkuntza basatia, arautu gabea eta desitxuratua zen. Larramendik, horri aurre egiteko, euskara eta bere euskalkiak Jainkoak Babelen sortu zituela argudiatu zuen; horrenbestez, guztiak onak eta zuzenak ziren. Ikuspegi horretatik abiatuta, euskalki guztiak indartu eta literatura-euskalkiak garatu ziren.

Sabino Arana eta euskalkien eredua

Sabino Arana Goirik (1865-1903), Euzko Alderdi Jeltzalea sortu zuenean, egitura federala aldarrikatu zuen Euskal Herri beregainaren barruan; ondorioz, herrialde bakoitzean bertako euskalkia landu behar zela defendatu zuen. Lecciones de ortografía del euskera bizkaino saioan idatzi zuenez, sei euskalki behar ziren, eta inondik inora ez euskara batu bakar bat.

Euskara batuaren oinarriak: hiru irtenbide

Euskara batua zein euskalkitan oinarritu behar zen galderari erantzuteko, hiru irtenbide nagusi agertu ziren:

1. Lapurtar klasikoa: XVII. mendeko idazleek eraikitako ereduaren aldekoak.
2. Leizarragaren eredua: Beste bizkaitar batzuen iritzian, euskara batua eginda zegoen; Joanes Leizarragak gauzatu zuen 1571n, Testamentu Berria euskaratzean. Hori omen zen euskaldunok eduki dugun hizkerarik jasoena.
3. Erdialdeko euskara: Jose Luis Alvarez Enparantza 'Txillardegi' eta Koldo Mitxelena ziren horren aldekoak.

Erdialdeko euskararen aldeko arrazoiak

Hona hemen erdialdeko euskara hautatzeko arrazoi nagusiak:

a. Hobe zen bizirik zegoen hizkuntza, aspaldi hilda zegoena baino.
b. Gipuzkoa Euskal Herriko erdigunean zegoenez, hango euskara zen euskaldun guztiek errazen ulertzen zutena.
c. Mendebalekoarekin batera, horixe erabiltzen zen gehien.
d. Gipuzkoako hiriguneak ziren euskaldunenak: Pasaia-Lezo-Errenteria-Oiartzun, Donostia, Andoain-Hernani, Tolosa, Beasain-Ordizia, Urretxu-Zumarraga-Legazpi, Azkoitia-Azpeitia, Zumaia-Zarautz-Orio… Hirigune horien bidez, hizkera estandar berria errazago zabalduko zen.
e. Ospea zeukan. XVIII. mendean hasita, euskara giputza erabili zuten apaiz, fraide, bertsolari eta idazleek.

Hasiera batean tirabira gogorra izan zen hiru eredu horien aldekoen artean, baina azkenean, erdialdeko euskara aukeratu zen. Behin oinarria zehaztuta, arautu egin behar zen.

Preguntas frecuentes

Zergatik aukeratu zen erdialdeko euskara euskara batuaren oinarri gisa?

Bizirik zegoen hizkuntza zelako, Gipuzkoa Euskal Herriko erdigunean zegoelako eta hango euskara euskaldun guztiek errazen ulertzen zutelako. Gainera, hirigune euskaldunenak Gipuzkoakoak ziren.

Zer defendatu zuen Larramendik euskalkiei buruz?

Euskalki guztiak onak eta erabili beharrekoak zirela aldarrikatu zuen 1745eko hiztegiaren hitzaurrean. Euskara Babelen sortu zela argudiatu zuen, eta horregatik guztiak zuzenak zirela.

Zein izan zen Leizarragaren ekarpena?

Joanes Leizarragak 1571n Testamentu Berria euskaratu zuen, eta bere eredua euskara batuaren aldeko irtenbidetzat hartu zuten beste bizkaitar batzuek.