Euskal literaturaren kanona: errealismotik autofikziora

Euskal Literaturaren Kanonaren Sorrera

XX. mendearen amaieran, euskal literaturaren kanonaren eredua nobela errealista bihurtu zen. Errealismo literarioa joera askotan garatu zen:

• Errealismo Magikoa: Hego Amerikako errealismo magikoak arrakasta izan zuen, Bernardo Atxagaren Obabakoak (1988) liburuan ikus daitekeena. Obaba herriko biztanleen istorioak kontatzen dira, elementu fantastikoak eta errealitatea nahastuz. Liburu honek Espainiako Narratiba Saria irabazi zuen (lehen aldiz euskal idazle batek lortu zuen sari hori) eta 20 hizkuntza baino gehiagotara itzuli da. Ondoren, Unai Elorriagaren SPrako tranbia eta Kirmen Uriberen Bilbao New York Bilbao lanek sari bera eskuratu zuten.
• Neorrealismoa: Italiako neorrealismoaren eraginez, Anjel Lertxundiren Hamaseigarrenean aidanez nabarmendu da.
• Errealismo Psikologikoa: Indarrez hedatu da, Lourdes Oñederraren Eta emakumeak sugeari esan zion lanarekin adibide gisa. Azken hamarkadan, errealismo psikologikoa bihurtu da euskal narratibaren joera nagusietako bat.

Paradigma Aldaketa eta Imajinario Berriak

XXI. mendearen lehen hamarkadetan, paradigmaz aldatu dira XX. mendearen azken herenean euskal gizartea zeharkatu zuten zenbait gatazka:

• ETAren armagabetzea.
• Euskal Herriko Mugimendu Feministaren biziberritzea.
• LGTB kolektiboen indartzea.
• Hizkuntza gatazka.

Imajinario horiek ugaritu egin dira XXI. mendean, 60-70 hamarkadako imajinariotik aldenduz.

(Imajinario kolektiboa: giza talde batean sortzen diren ikur, irudi, mitoen bilduma da.)

Nobelaren Joera eta Genero Literario Berriak

Ikuspegi errealista gailentzearekin batera, genero literaturak ere, pixkanaka, indarra hartu du, nobela historikoak edo nobela beltzak bereziki.

Nobela Historikoa

Gertakari batzuk landu dira gehien fikzioan:

• 36ko Gerra: Adibidez, Uxue Alberdiren Aulki-jokoa.
• Nafarroako Erresumaren Garaia edo XVII. Mendeko Gertakizunak: Joan Mari Irigoienen Lur bat haratago, adibidez.

Nobela Beltza

Nobela beltzak gora egin du nabarmen azken urteotan. Ugariak dira agerpenak:

• Itxaro Bordaren nobela sorta (Amaia Ezpeldoi detektibe landatarra protagonista dutenak).
• Alberto Ladron Aranaren nobelagintza, adibidez, Arotzaren eskuak.

Bestelako azpigenero literarioak ere jorratu izan dira, nahiz eta neurri txikiagoan izan: zientzia-fikzioa, nobela erotikoak.

Nitasuna eta Autofikzioaren Gorakada

Azken hamarkadetan, ugaritu egin dira kutsu autobiografikoa duten testu literarioak. Izan, badira autobiografia edo kronika itxura hartzen duten liburuak, adibidez, Arantxa Urretabizkaiaren Bidean ikasia.

Hala ere, nitasunari loturiko generoen artean, berritasunik handiena autofikzioa izan da. Izan ere, ugariak izan dira egilea bera protagonistatzat duten nobelak, autobiografiaren eta fikzioaren arteko eremu horretan mugitzen direnak:

• Kirmen Uriberen Bilbao-New York-Bilbao.
• Miren Agur Meaberen Kristalezko begi bat.

Gorpuztasuna eta Narraziogintza Berria

XXI. mendean, gorpuztasunaren ikuspegi berriak jorratu dira euskal literaturan:

• Desira lesbikoa eta pentsamendu transfeminista (Itxaro Borda).
• Genero rolen eta amen gorputzen esperientzien zalantzan jartzea (Katixa Agirreren Amek ez dute).

Aldi berean, ETAren armagabetzearen ondoren, gatazka armatuaren inguruko literaturak eta narrazio laburren produkzioak gora egin dute. Narraziogintza ugaritu eta aberastu egin da hainbat idazleren eskutik: Karmele Jaio, Iban Zaldua, Arantxa Iturbe, Eider Rodriguez, Katixa Agirre, Uxue Alberdi, Ana Malagon...

Narrazio bilduma hauetan ahots eta estilo anitzak ageri dira; batzuk errealistak dira (adibidez, Hamabost zauri), eta gai nagusiak hauek dira:

• Inkomunikazioa.
• Nortasun krisiak.
• Harreman afektiboetako gatazkak.
• Botere edo gizarte desorekak.