Euskal literaturaren hastapenak: Etxepare, Leizarraga eta euskalkiak

Euskal literaturaren historian funtsezkoak izan diren bi idazle eta euskalkien sailkapenaren bilakaera aztertuko ditugu jarraian.

Bernat Etxepare: Euskarazko lehen liburua

Bernat Etxepareren bizitzari buruzko datuak oso urriak dira. Donibane Garazin apaiz izan zen eta espetxeratua izan zen. XVI. mendearen inguruan bizi izan zen, Errenazimenduan, eta mugimendu honen ezaugarriak islatzen ditu idazleak. Inprenta asmatu zenetik ideien zabalkuntza bultzada izugarria jaso zuen. Etxepare euskarazko lehen liburuaren sortzailea da.

• Jaiotza eta bizitza: Sarrasketan jaio zela uste da, XV. mendean. Bizitza gehiena Garazin igaro zuen.
• Argitalpena: 1545ean argitaratu zuen euskarazko lehen liburua, Linguae Vasconum Primitiae, 31 lerroko hitzaurreak eta 15 olerkik osatua. Herriari zuzendutakoa da, haiek errezitatzeko asmoz.

Linguae Vasconum Primitiae liburuaren gaiak eta ezaugarriak

Landu zituen gaiak hauek dira:

• Erlijioa (2 olerki)
• Amodioa (10 olerki)
• Autobiografikoa (13. olerkia)
• Euskararen goraipamena (14-15. olerkiak)

Bertso gehienak 15 silabakoak dira eta 4/4/4/3 eskema jarraitzen dute. Herritarrentzat idazten zuen, haiek kantatzeko modukoak izan zitezen, irakurtzen ez zekitelako.

Olerki aipagarriak: Amoros sekretuki dena eta Sautrela

Amoros sekretuki dena olerkian, maiteminduaren sentimenduak adierazten ditu:

• Maiteminduaren aurkezpena
• Emakumearen deskribapena
• Onartua ez izatearen beldurra
• Ispilu bat irudikatzea sentimenduak adierazteko
• Elkarrekin bizitzeko ametsa
• Jainkoarengan itxaropena

Sautrela olerkian, berriz, Garaziko herria laudagarria dela dio. Idatzizko tradiziorik ez zuenez, euskara gutxietsia izan zela adierazten du, baina aurrerantzean ez zela horrela izango, orain goi mailan inprimatuta baitzegoen. Euskararen goresmenerako egindako kanta bat da.

Joanes Leizarraga: Euskal Bibliaren itzultzailea

Joanes Leizarraga Lutero erreformaren eragile nagusietako bat izan zen. Beraskoitzeko baserrian jaio zen, 1506-1601 bitartean bizi izan zela dirudi. Lehen apaiz katolikoa izan zen, gero protestantea.

Leizarragaren itzulpen lanak eta erronkak

Leizarragak arazo larriak izan zituen erreginaren testamentuaren itzulpena egiteko, euskalkia aukeratzeko orduan. Gainera, Biblia itzultzerakoan, oso fidela izan nahi zuen, hitzez hitz eginez. Leizarragak ez zuen euskal maisurik, ezta tradiziorik ere. Azkenean, lapurtera aukeratu zuen. Bere erara, euskara batua sortzen lagundu zuen.

Argitaratutako hiru liburu nagusiak

Hiru liburu argitaratu zituen:

1. Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria (XVI. mendea): Bertan Nafarroako erreginari idatzitako gomendiozko gutuna dago, baita Heuskalduney eskutitza ere, non bere arazoak nola konpondu zituen azaltzen duen. Hiztegitxo txiki bat ere badu amaieran.
2. Kalendrera: Bazko jai guztiak noiz diren jakiteko.
3. ABC Doktrina: Kristau ikasbidea, itzulpen bat da.

Leizarragaren hizkera eta protestantismoaren eragina

Bere hizkeran, Leizarragak aditz trinko asko erabiltzen ditu. Protestantismoaren ezaugarriak nabariak dira bere lanean, hala nola, barne erlijioaren garrantzia eta Aita Santuaren subiranotasunaren ukapena, baita fedearen bidezko salbamendua ere. Bibliaren zati bat hitzez hitz euskaratu zuen.

Leizarragaren euskararen ezaugarri linguistikoak

Bere euskararen ezaugarri batzuk:

1. Zenbatzailea izenaren ezkerretara: aunitz jende (jende asko)
2. "rtz" talde kontsonantikoa: bertzela (bestela)
3. Bustidurarik ez: oraino (oraindik)
4. Nork pluralean "-ek": desira ditenek

Euskalkien Sailkapena: Ikuspegi historikoa

Euskalkien sailkapenak bilakaera bat izan du historian zehar, hainbat adituren eskutik:

1. Louis Lucien Bonaparte (XIX. mendea)

Bonaparteren helburua euskalki guztien arteko mugak ezartzea izan zen, eta mapa bat osatu zuen. Bere sailkapenaren arabera:

• Mendebalekoa: Bizkaiera
• Erdialdekoak: Gipuzkera, Lapurtera, Goi Nafarrera
• Ekialdekoak: Zuberera eta Behe Nafarrera

2. Resurrección María de Azkue (XX. mende hasiera)

Azkuek, Bonaparteren sailkapenaz gain, zuberera euskalkitzat hartu zuen. Nafar euskalkia bi multzotan bereizi zuen.

3. Koldo Mitxelena (XX. mende erdialdea)

Koldo Mitxelenak lau euskalki gehiago bereizi zituen. Erronkariera euskalkitzat hartzen zuen, Azkuek bezala. Zaraitzuerari eta Aezkerari euskalki maila aitortu zien. Aipatu gabeko euskalki baten berri ere eman zuen: Hegoaldekoa.

4. Koldo Zuazo (XXI. mendea)

Koldo Zuazok sei euskalki bereizten ditu gaur egun:

1. Mendebalekoa (Bizkaiera)
2. Erdialdekoa (Gipuzkera)
3. Nafarrera
4. Nafar-Lapurtera
5. Ekialdeko Nafarrera
6. Zuberera