Euskal Literatura Modernoaren Bilakaera (1960-1980)

60ko eta 70eko hamarkadetako testuingurua

Mundu zaharraren eta berriaren arteko talka: haustura generazionala gertatu zen. Ordura arteko ikuspegi erlijioso, politiko eta sozialak interpelatu ziren. Mundu mailako gerrateek sortutako egoerak erantzun sendoa izan zuen 60ko hamarkadan: deskolonizazioa, antiinperialismoa eta iraultza. Gerraren aurkako mugimenduak AEBn hasi eta mundu mailara zabaldu ziren, kontrakultura mugimenduekin eta droga psikodelikoekin batera. 1968ko maiatza mugarri izan zen, Parisen egin zen grebarekin.

Euskal Herriko egoera politiko eta soziala

Frankismoa amai zitekeela irudikatzen zuten gertaerak ugaritu ziren, hala nola Madrilgo eta Bartzelonako ikasle mugimenduak. Ortzimuga politikoan, ETA, abertzaletasun iraultzailea eta euskal identitate eraberritua agertu ziren. Frankismoaren errepresioaren kontra erresistentzia mugimenduak sortu ziren, ETAren sorrerarekin (1959).

Abertzaletasunaren ideia monolitikoarekin hautsi zen:

• Nazionalismo tradizionala: EAJ, tradizioa, erlijioa eta "euskaldun onaren" ideia.
• Nazionalismo eraberritua: ETA eta belaunaldi gazteak, abertzaletasuna balio ezkertiar eta iraultzaileekin lotuz.

Ortzimuga erlijiosoa eta kulturala

Sekularizazioa eta moralaren malgutzea gertatu zen. Espainiako frankismoa katolizismoaren balio tradizionalen defendatzaile handia zen, Vatikanoa bere irudia eraberritzen eta modernizatzen ari zen bitartean. Erreakzio mugimenduak sortu ziren: Eliza ofizialaren aurka, gizartearekin "konprometitu" beharra sentitzen zuten apaizak ugaritu ziren. Euskal Herrian, apaiz askok marxismoaren eta nazionalismo iraultzailearen bideak jorratuko zituen doktrina berria defendatu zuten.

Ortzimuga kulturalean, ikastolak, euskara batua eta kulturaren berpizkundea izan ziren nagusi. Euskalgintza modernizatzeko prozesu garrantzitsuak abiatu ziren:

• Euskararen hiritartzea eta Euskara Batua sortzeko prozesua.
• Ikastolen mugimendua eta helduen euskalduntze-alfabetatzea.
• Eraikuntza nazionalerako mugimenduak eta euskal kantagintza berria.

Txillardegiren ekarpenak eta modernitatea

1. Lehen pertsonaren erabilera: Narratzailearen begirada eta fokalizazioa aldatu ziren, barne-munduari, gogoetei eta sentimenduei lehentasuna emanez. Nobelagilearen mundu ideologikoa tradizioaren kateetatik askatu zen, protagonista konplexuagoak bilatuz eta mundu errealarekiko distantzia murriztuz.

2. Europako korronteekin bat egitea: Existentzialismoa jorratu zuen, giza existentziari buruzko gogoeta egiten duen korronte filosofiko eta abangoardia literarioa. Jean-Paul Sartreren esanetan, "existentzia esentziaren aurretikoa da". Euskal eleberrigintzako lehen heroi gatazkatsua sortu zen: bakardadea, heriotza, hautatu beharra eta Jainkoaren inguruko eztabaidak erdigunean jarriz.

3. Eleberrigintza hiritarraren hastapenak: Lehen aldiz agertu ziren hiri-espazioak modu ez-gatazkatsuan. Pertsonaia urbanoak eta gatazka modernoak aurkeztu zituen. Elsa Scheelen pertsonaiarekin, emakumezko pertsonaia modernoa agertu zen lehen aldiz, estereotipo tradizionaletatik kanpo.

4. Testuartekotasuna: Modernitatearekin elkarrizketan, Mendebaldeko tradizioaren parte diren erreferentzia kultural modernoak txertatu zituen.

Saizarbitoria: Berrikuntza eta teknika

Euskal idazleen belaunaldi berriaren parte, aurrekoekiko haustura bilatu zuen, abertzaletasun tradizionalistaren pisutik askatuz. Harentzat, euskaraz idaztea hizkuntza normalizatzea eta beste hizkuntzen pare berdintzea zen. Literaturak eta nazio-eraikuntzak bat egiten dute, baina ez modu panfletarioan. Bere helburua euskal literatura garaiko kezka eta gustuetara ekartzea izan zen.

Ekarpen nagusiak

• Gai modernoak: Abortua, euskal gatazka eta buru-osasuna.
• Teknika narratiboa: Narrazioaren egitura eta muntaketa esperimentala. Zinemaren eragina nabaria da: istorio zatikatuak, plano desberdinak eta irakurlearen parte-hartze aktiboa.
• Eleberrigintza hiritarra: Espazio urbanoetan erabat ardaztutako lanak.
• Eleaniztasuna eta diglosia: Euskara beste hizkuntza batzuekin (ingelesa, frantsesa, alemaniera) tartekatzen da. Gaztelaniaren erabilera boterea, biolentzia eta indiferentzia adierazteko erabiltzen du.

Arantxa Urretabizkaia eta 64ko belaunaldia

Euskal literatura garaikideko aurreneko emakume idazlea izan zen, Amaia Lasarekin batera. 64ko belaunaldiaren parte, feminismoaren ideia eta estilo berriak islatu zituen. Lur Argitaletxea (1969) izan zen bere proiekturik garrantzitsuena.

Feminismoa eta subjektibotasuna

Bere literaturan posizionamendu feminista agerikoa da. 70eko hamarkadan, frankismoaren amaierarekin eta Trantsizioarekin batera, ordena patriarkala zalantzan jarri zuen. 1977ko Euskadiko Emakumeen Lehen Topaketetan landutako gaiak bere obran islatu ziren.

Ekarpenak: Begirada feminista, barne-bakarrizketa eta lirikotasuna. Trama sinpleen bidez, sakoneko ideiak eta intimitatea jorratzen ditu, fokua pertsonaiaren barne-munduan jarriz.

80ko hamarkada: Literatur sistemaren eraketa

1975ean Franco hil ondoren, instituzionalizazio aroa hasi zen. Euskararen Normalkuntzarako Legeak (1982) politika kulturalak ahalbidetu zituen. Euskal literatura sistema literario bihurtu zen: argitaletxeak profesionalizatu ziren, irakurlegoa zabaldu zen eta Euskal Idazleen Elkartea bezalako erakundeak sortu ziren.

Aldizkariak eta autonomia literarioa

70eko hamarkadako aldizkarien ondoren (Eusko Gogoa, Igela), belaunaldi gazteek Ustela, Pott edo Oh! Banda bezalakoak sortu zituzten. Probokatzaileak eta ironikoak ziren, literaturaren autonomia defendatuz: literatura ez da politikaren menpeko tresna izan behar. Latinoamerikako boom-aren eragina (errealismo magikoa, denbora ez-lineala) nabaria izan zen.

Bernardo Atxaga eta ipuingintza modernoa

Euskal ipuingintza ahozko tradizioari lotuta egon da historikoki. XVIII. eta XIX. mendeetan Grimm anaiek egindako bilketen ondorioz, ipuingintza modernoaren abiapuntua finkatu zen. Erromantizismoarekin batera, sorkuntza lanaren originaltasunari eta egiletasunari garrantzia ematen hasi zitzaion.

Atxagak tradizio hori jaso eta genero literario gisa garatu zuen, arau eta estilo propioak emanez. Bere lanetan, ahozko tradizioaren indarra eta idazlearen autonomia uztartzen dira, euskal literatura nazioarteko mailara eramanez.