Euskal Herriko Klima eta Atmosferaren Oinarriak

Atmosferaren eta Airearen Definizioak

ATMOSFERA: Lurraren inguruko gas geruza da. Batez ere, oxigenoa eta nitrogenoa ditu. Gas-geruza horrek Lurraren tenperatura erregulatzen du eta eguzki-erradiazioetatik babesten du.

AIRE: Atmosferako gasen multzoari deritzo. Airea mugitzen da eta, ondorioz, fenomeno meteorologikoak sortzen dira.

Presio Atmosferikoaren Kontzeptuak

• GOI-PRESIOAK edo ANTIZIKLOIAK: 1013 hPa baino presio handiagoa. Aire hotzaren masek sortutako presio altuko aldeak dira. Eguraldia egonkorra eta lehorra izaten da.
• BEHE-PRESIOAK edo DEPRESIOAK: 1013 hPa baino presio txikiagoa duten eremuak dira. Aire beroaren masek eragindako presio baxuko aldeei dagozkie. Eguraldia ez da egonkorra eta euria egiten du.

Hezetasuna eta Berotze Globala

HEZETASUNA: Airean dagoen ur-lurrunaren kantitatea da.

BEROTZE GLOBALA: Lurraren gainazaleko batez besteko tenperaturaren gorakada. Izan ere, XX. mendean, batez besteko kanpoko tenperaturak 0,6ºC gora egin du gure planetan. Berotze globalak ondorio larriak ditu.

Elementu Meteorologiko Nagusiak

Tenperatura

DEFINIZIOA: Atmosferako airearen bero kantitatea.

• NEURGAILUA: Termometroa.
• NEURRI-UNITATEA: ºC (Celsius), ºF (Fahrenheit).
• MAPETAN IRUDIKAPENA: Isotermak (puntuak).
• ZER FAKTOREK ERAGITEN DUTE:
  • Altitudea ↑ → Tenperatura ↓
  • Latitudea ↑ → Tenperatura ↓
  • Itsasoarekiko distantzia ↑ → Tenperatura-aldaketak ↑

Prezipitazioak

DEFINIZIOA: Atmosferatik erortzen diren urak.

Motak: euria, elurra, txingorra.

• NEURGAILUA: Plubiometroa.
• NEURRI-UNITATEA: Milimetroak (mm) edo L/m².
• MAPETAN IRUDIKAPENA: Isohietak.
• ZER FAKTOREK ERAGITEN DUTE:
  • Altitudea ↑ → Prezipitazioak ↑
  • Latitudea ↑ → Prezipitazioak ↓
  • Itsasoarekiko distantzia ↑ → Hezetasuna ↓

Presio Atmosferikoa

DEFINIZIOA: Aireak lurraren gainazaleko puntu jakin batean duen pisua.

• NEURGAILUA: Barometroa.
• NEURRI-UNITATEA: Milibarak (mb), Hektopaskalak (hPa).
• MAPETAN IRUDIKAPENA: Isobarak.
• ZER FAKTOREK ERAGITEN DUTE:
  • Altitudea ↑ → Presioa ↓
  • Airearen tenperatura ↑ → Presioa ↓

Haizea

DEFINIZIOA: Mugitzen ari den airea.

• NEURGAILUA: Abiadura → Anemometroa; Norabidea → Haize-orratza.
• NEURRI-UNITATEA: Abiadura → m/s, km/h; Norabidea → Puntu kardinalak.
• MAPETAN IRUDIKAPENA: Geziak (nondik dator haizea).
• ZER FAKTOREK ERAGITEN DUTE:
  • Presio handitik → presio txikira (Goi-presioa → Behe-presioa).
  • Tokian tokiko haizeak (adibidez).

Klima Motak

ZONA BEROA

Klima Ekuatoriala

1. KLIMA EKUATORIALA
Kokapena: Ekuatoretik hurbil. Adibidez: Afrikako erdialdea, Amazonas ibai arroa, Ginea Golkoko uharteak.
Elementuak:

• Tenperaturak: Oso beroak dira beti (urteko batez bestekoa 27°C inguru).
• Prezipitazioak: Oso ugariak eta erregularrak (urteko hilabete guztietan).
• Ibaiak: Oso emari-tsuak (munduko handienak eta luzeenetakoak), erregularrak (adibidez: Amazonas, Kongo…).
• Landaredia eta paisaia: Oihana edo jungla. Landare multzo trinkoak dira. Baso berdea eta sarria, zuhaitz espezie askorekin (kaoba, ebanoa…). Landare dentsitatea oso handia da. Animalia aberastasuna handia.

Klima Tropikala

2. KLIMA TROPIKALA
Kokapena: Ekuatore inguruan. Adibidez: Afrikako erdialdea, Hego Amerikako eskualdeak.
Elementuak:

• Tenperaturak: Beroak (22°C-tik gora).
• Prezipitazioak: Ugariak. Bi urtaro daude: urtaro euritsua eta urtaro lehorra (irregularrak).
• Ibaiak: Ez dira ekuatorialak bezain emari-tsuak. Irregularrak (adibidez: Nilo, Orinoko, Mekong…).
• Landaredia eta paisaia: Sabana. Ordoki zabalak dira. Hezetasunaren arabera, landaredia gehiago edo gutxiago dago. Normalean, belar altuak eta zuhaitzak bananduago agertzen dira. Fauna aberatsa da (lehoiak, elefanteak…).

Klima Basamortukoa

3. KLIMA BASAMORTUKOA
Kokapena: Tropikoen inguruan dago. Adibidez: Sahara, Kalahari, Gobi… (munduko lurraldearen 1/3 inguru).
Elementuak:

• Tenperaturak: Basamortu beroetan (Sahara, Kalahari…), egunez oso altuak (≈45°C); gauez, asko jaisten dira (0–10°C).
• Prezipitazioak: Oso urriak. Klima oso beroa eta lehorra da.
• Ibaiak: Ez dago benetako ibairik.
• Landaredia eta paisaia: Oso pobrea eta urria. Baldintza klimatikoak muturrekoak dira. Kaktusak eta dunak (hareazko muinoak). Eremu hezeetan oasiak agertzen dira (palmondoak, zuhaitzak…).
• Fauna: Oso urria (narrastiak, intsektuak, gameluak…).

ZONA EPELA

Klima Mediterraneoa

MEDITERRANEOA
KOKAPENA: Batez ere, Mediterraneoaren inguruan, baina Australiako kostaldeetan ere bai…
ELEMENTUAK:

• Tenperaturak: Urteko batez besteko tenp: 15º–20ºC artean.
  • UDAN: beroak eta lehorrak.
  • NEGUAN: leunak.
• Prezipitazioak: Urriak eta irregularrak (udazkenean eta udaberrian bereziki).
• IBAIAK: Ez dira emaritsuak. Irregularrak (Ad: Ebro, Po…).
• LANDAREDIA ETA PAISAIA: BASO MEDITERRANEOA. Hosto iraunkorra, batez ere artea, artezila eta pinu mediterraneoa. Sastrakak (makia, garriga…), erromeroa…

Klima Ozeanikoa

OZEANIKOA
KOKAPENA: Batez ere, Europako kostalde atlantikoetan.
ELEMENTUAK:

• Tenperaturak (ozeanoaren eragina…):
  • UDAN: freskoak.
  • NEGUAN: leunak.
• Prezipitazioak: Ugariak eta erregularrak.
• IBAIAK: Emaritsuak. Erregularrak (Ad: Rin, Garona…).
• LANDAREDIA ETA PAISAIA:
  • LANDAREDI ugaria.
  • Hosto erorkorreko zuhaitzen basoak (haritza, pagoa, gaztainondoa, zumarra…).
  • Belardiak (pastoak): abeltzaintza (isurialde ozeanikoa).

Klima Kontinentala

KONTINENTALA
KOKAPENA:

• Asiak, Europak eta Ipar Amerikako erdialdeetan.
• Kontinenteko barnealdean (Ipar hemisferioan).

ELEMENTUAK:

• Tenperaturak:
  • UDAN: beroak.
  • NEGUAN: 0ºC azpitik.
• Prezipitazioak: Ez dira oso ugariak.
• IBAIAK:
  • Neguan izoztu egiten dira.
  • Uda beroan: ur gehiago (elurra urtzean).
  • Ad: Mackenzie, Yukon, Ural…
• LANDAREDIA ETA PAISAIA:
  • BASO BOREALA edo TAIGA: koniferoen basoa (pinua, izei zuria…).
  • ESTEPA.