Euskal gramatika: izen sintagma eta aditz sintagma laburpena

Resumen

Dokumentu honek euskal gramatikaren oinarrizko kontzeptuak biltzen ditu: izen sintagma (izenak, izenordainak, adjektiboak eta determinatzaileak) eta aditz sintagma (aditz motak eta osagaiak). Halaber, adberbioen sailkapena azaltzen du, adizlaguna eta aditzondoa bereizita. Ikasleak gramatika-kategoria bakoitzaren motak eta adibideak ikasiko ditu.

Puntos clave

Izen sintagmaren ardatza izena da, baina izenordainak ere bete dezake funtzio hori.
Izenak osaeraren arabera bakunak, eratorriak edo elkartuak izan daitezke.
Izenak esanahiaren arabera zenbakarriak, zenbakaitzak edo neurgarriak izan daitezke, besteak beste.
Aditz sintagmaren ardatza aditza da; aditz jokatuak pertsona eta denbora markak dituzte.
Adizlagunak postposizioz eratutakoak dira, eta aditzondoak aditzari buruzko informazioa ematen dute (non, nola, noiz).
Aditzondoak formalki bakunak, eratorriak edo elkartuak izan daitezke, eta semantikoki denbora, lekua, modua, maila edo iritzia adierazi dezakete.

Ponte a prueba

1. Izen Sintagma (IS)

Izen Sintagman izena da ardatza, baina izenordainak ere bete dezake funtzio hori.

Osaeraren arabera:

Bakunak: Erroa soilik (etxea, eskua).
Eratorriak: Aurrizki edo atzizki bidez (mingarria).
Elkartuak: Bi erro edo gehiago (jolastokia).

Esanahiaren arabera:

Bereziak: Izen propioak (Ane, Pintto).
Arruntak:
- Zenbakarria: Kontatu daitekeen objektua (bizikleta).
- Zenbakaitza: Ezin dira zenbatu (azukrea).
- Neurgarria: Neurtu egin daiteke (azukrea, ura).
- Neurgaitzak: Ezin dira neurtu (poza, bakea).
- Bizidunak: Pertsonak eta animaliak.
- Bizigabeak: Gauzak.

Izenordainak

Pertsona-izenordainak:
- Arrunta: ni, zu, hi, guk, zuek.
- Indartuak: neu, zeu, heu, geu, zeuek.
Zehaztugabeak:
- Galdetzaileak: nor, zer, zein.
- Eratorriak: norbait, edonor, inor, norbera, ezer, zerbait, edozer, edozein, zeinahi.
Bihurkaria: neure burua.
Elkarkaria: elkar, bata bestea.

Adjektiboak

Izenondoak: Izenaren nolakotasuna adierazten dute.
- Bakuna: handia, zorrotza, bihurria, ederra…
- Elkartua: burugogorra, besomotza, eskuzabala…
- Eratorria: iletsua, erakargarria, japoniarra, gorriduna…
Izenlagunak: Noren/Nongo kasu-markak dituztenak (ikaslearen, gelako).
Graduatzaileak: Adjektiboaren maila adierazteko (oso, nahiko, -ago, -en).

Determinatzaileak

Mugatzaileak:
- Artikuluak: -a, -ak, -ok, bat, -ik.
- Erakusleak: hau, hori, hura, hauek, horiek, haiek, hauxe, horixe, huraxe, hauexek, horiexek, haiexek.
Zenbatzaileak:
- Zehaztuak: Kardinalak (bat), Ordinalak (lehena), Banatzaileak (bina), Ehunekoak (ehuneko hogeita zazpi), Zatikiak (erdi, heren).
- Zehaztugabeak: Asko, gutxi, hainbat.
- Orokorrak: Dena, guztia, oro.

2. Aditz Sintagma (AS)

Aditza da esaldiaren ardatza eta ezinbesteko osagaia.

A. Aditz motak

Jokatuak: Pertsona eta denbora markak dituzte.
- Trinkoak: Hitz bakarrekoak (nator, gaude).
- Perifrastikoak: Aditz nagusia + laguntzailea (ikasi dut).
Jokatugabeak: Markarik gabeak (joan, hartu, hartzen).

B. Aditzaren osagaiak

Ezinbestekoak: Kasu-marka zehatzak eskatzen dituztenak (NOR, NORI, NORK).
Adizlagunak eta Aditzondoak: Aditzaren inguruko informazioa ematen dute (non, nola, noiz).

3. Adberbioak

Aditzari laguntzen diote eta bi multzo nagusitan banatzen dira:

A. Adizlagunak

Postposizio atzizki bidezkoak: etxean, amarentzat.
Postposizio askeen bidezkoak: gabe, arte, inguru.

B. Aditzondoak

Sailkapen formala:
- Bakunak: gaur, maiz.
- Eratorriak: -ki, -ka, -ro, -to, -ik atzizkiekin (poliki, astiro).
- Elkartuak: edonon, noranahi.
Sailkapen semantikoa:
- Denbora: Gaur, bihar.
- Lekua: Hemen, hurbil.
- Modua: Ondo, txarto.
- Maila: Oso, aski.
- Iritzia: Agian, beharbada.

Preguntas frecuentes

Zer da izen sintagma?

Izen sintagman izena da ardatza, baina izenordainak ere bete dezake funtzio hori. Osagai hauek izenaren inguruan agertzen dira: adjektiboak eta determinatzaileak, besteak beste.

Zein dira aditz motak?

Aditz jokatuak pertsona eta denbora markak dituzte, eta trinkoak (nator) edo perifrastikoak (ikasi dut) izan daitezke. Aditz jokatugabeak, berriz, markarik gabekoak dira (joan, hartu).

Zer bereizketa dago adizlagunen eta aditzondoen artean?

Adizlagunak postposizioen bidez eratzen dira (etxean, gabe), eta aditzondoak formalki eta semantikoki sailkatzen dira. Aditzondoek denbora, lekua, modua, maila edo iritzia adierazi dezakete.