Euskal Euskalkiak: Zuberotarra eta Mendebalekoa

Zuberotarra (Teoria)

Euskalkiaren eremua

• Herrialde txikiena dugu Zuberoa.
• Proportzioan, herrialderik euskaldunena dela esan daiteke (%66,1).
• Azken urteetan Zuberoan euskararen erabilerak atzera egin du.

Gramatika

• 1826an argitaratu zen euskara zuberotarraren lehen gramatika, Xahok eta d’Abbadiek egina.

Bilakaera

Bi ezaugarri nagusi ditu: oso berezia da gainerako euskalkien aldean eta batasun handia dauka.

Arrazoiak

• Geografiaz, administrazioaz, elizaz eta bizimoduz, beste euskal lurretatik bereizita dago.
• Ahozko literatura aberatsa izan da; maskarada, pastoral, bertso eta kanta egileek hizkera berdintsua erabili dute.

Azpieuskalkiak

• Zuberotarrek bi hizkera mota dituzte: menditsukoa eta ordokikoa.
• Koldo Zuazok dioenez, ez dira “azpieuskalki”.
• Zuberoako ipar-mendebaldeko (Arbaila) herri batzuetako hizkera nafar-lapurtarrera hurbiltzen da.
• Zuberotar askok, Zuberoatik irteten direnean, Iparraldeko batua erabiltzen dute.

Literatura: Lehen lekukoak

• Euskara zuberotarra literaturan lehen aldiz Tartasek erabili zuela esan ohi da (Ontsa hiltzeko bidia, 1666).
• Tartas Aruekoa zen, Amikuzeko hizkeran idatzi zuen (nafar-lapurtarraren eta zuberotarraren tarteko hizkera).

Mendebalekoa

Euskalkiaren eremua

• Bizkai osoan, Gipuzkoako Deba ibarrean eta Arabako Aramaio ibarrean hitz egiten da.
• Hiztun asko: zaila da zenbat hiztun diren zehatz jakitea, lurraldeen eta euskalkien mugak ez baitatoz bat.

Bilakaera

• Joan Antonio Mogelek, Erakasteak (1800).
• Pedro Antonio Añibarro frantziskotarra: bizkaiera batua sortzeko ahaleginak.
• Ondoren, Joan Mateo Zabalaren gramatika etorri zen 1848an.
• Koldo Mitxelenak “hiperbizkaiera” deitu zion bizkaiera berriari.

Azpieuskalkiak

• Bonaparte printzeak hiru azpieuskalki eta hamar aldaera bereizi zituen.
• Koldo Zuazok bi azpieuskalki bereizi ditu: sartaldekoa eta sortaldekoa.
• Bi tarteko hizkera ere badira: Busturialdean eta Otxandion.
• Elgoibarren, Mendaron eta Mutrikun egiten dena: erdialdekoa eta mendebalekoa.

Literatura: Lehen lekukoak

• Jose Antonio Mogelen eskutik sortu zen bizkaiera literarioa XIX. mendearen hasieran.
• Liburu ezagunena: Peru Abarka.