Espainiako Goi-Lautadaren Geologia eta Orografia

Goi-Lautada

5.1 Goi-Lautada

600-800 metroko altitudeko lautada garaia da. Aro Primarioan sortu zen. Aro Tertziarioan, zati handi bat deformatu eta suntsitu egin zen, beraz, barruan hiru unitate bereiz daitezke: Antzinako Zokalo Paleozoikoa, Barruko Mendi Lerroak eta Barruko Arro Sedimentarioak.

Antzinako Zokalo Paleozoikoa

1. Iberiar Penintsularen mendebaldean dago gaur egun. Higadurak zokaloa estaltzen duten material tertziarioak suntsitu ditu, eta material silizeo primarioak agerian geratu dira.
2. Erliebean penilautadek higidura-azalerek osatzen dute.
3. Granitoaren gainean modelatutakoak arbelaren gainean modelatutakoak baino lauagoak dira.
4. Penilautadetan uharte-mendiak edo ondar-erliebeak ageri dira.
5. Penilautaden arro sedimentarioen arteko ukipen-aldean, ibaiek arroila sakonak sortzen dituzte.

Barruko Mendi Lerroak

Aro Tertziarioan sortu ziren, zokalo bloke batzuk altxatzean, Alpetar Orogenesiaren ondorioz. Harri primarioak daude, biribilduak eta tontor lauak dituzte.

• Mendikate Zentrala: Goragoa da (Somosierra mendilerroa).
• Toledoko Mendiak: Baxuagoak dira (Guadalupe mendilerroa).

Barruko Arro Sedimentarioak

Aro Tertziarioan sortu ziren. Arroetan, lehenengo, aintzirak sortu ziren. Gero, material tertziarioz bete ziren: horizontalean, beheko aldean (buztina), eta goiko aldean (kareharria). Ondorioz, aldapen erliebea sortu zen.

• Paramoak: Ibaien higadurak U itxurako aranak sortu ditu (Alcarria).
• Landazabalak: Paramoak higatu diren lekuetan sortu dira, eta beheko mailetako buztinak eta margak azaleratzen dira. Mendizka ohikoenak izaten dira: (Duero, Tajo eta Guadiana) ibaiek zerkatzen dituztenak.
• Aldapak: Landazabalen artean inklinatutako aldeak dira.

Ipar Goi-lautadako arroa garaiagoa da, uniformeagoa da, arro hidrografiko bakarrean dagoelako, eta mendiek inguratzen dute. Hego Goi-lautadako arroa baxuagoa da, erdian Toledoko Mendiak, eta horiek bi arro hidrografiko sortzen dituzte (Tajo eta Guadiana).

Goi-Lautadaren Inguruko Mendietako

Galizia eta Leongo Mendigunea

Aro Tertziarioan sortu zen. Bertako materialak paleozoikoak dira. Erliebeak altura txikiko mendi biribilduak ditu, eta faila ugariak mozten dituzte. Galizia eta Leongo mendikateak aro tertziarioan sortu eta material paleozoikoak dituzte.

Kantauriar Mendikatea

Mendialdeko sektorea, Asturiaseko mendigunea, aro tertziarioan sortu zen. Sektore hau Alpetar Orogenesian altxatu zelako. Materialak paleozoikoak dira. Materialen gogortasuna bestelakoa denez, erliebe apalatua sortu da. Ekialdeko muturrean kareharri primario ugari daude, horiek Picos de Europa eratzen dute. Mendikatearen ekialdeko sektorea, Kantabriar mendia, aro tertziarioan sortua, Alpetar Orogenesiaren altxamenduaren ondorioz sortu. Kareharri ugari.

Iberiar Mendikatea

Aro Tertziarioan sortu zen. Jalkitako material sekundarioak tolesten. Materialak batez ere kareharriak dira eta harri buztintsuak daude. Bi sektore bereizten ditu:

1. Iparraldeko herenean: mendilerrorik aipagarrienak Demakoa, paleozoikoa eta Moncayko kareharrizkoa da.
2. Soriaren hego-ekialdetik: bi adarretan zatitzen da: barruko adarra edo Gaztelakoa eta kanpoko adarra edo Aragoikoa. Bien artean, fosa teknikoa dago eta material tertziarioa beteta dago.

Sierra Morena

Goi-lautada eta Guadalquivir harana banatzen dituen maila bortitza baino. Aro Tertziarioan sortu zen, Betikoak altxatzean hegoaldetik egindako bultzadaren eraginez. Mendilerrotik aipagarrienak: Madrona, Pedroches eta Aracena dira. Forma triangeluarreko fosa alpetarrak dira.

Goi-Lautadaren Kanpoko Sakonuneak

Goi-lautadaren kanpoko sakonuneak Ebro eta Guadalquivir ibaiak dira. Fosa alpetarrak dira, forma triangularrekoak. Aro Tertziarioan sortu ziren, gero, sedimentu tertziarioz eta kuaternarioz bete ziren; gaur egun, erliebe ia horizontalak dira.

Ebroren Sakonunea

Pirineoen paraleloa. Mendigunea hondoratu zen, inguruko mendikateak altxatu zirenean. Sakonunean, lehenengo, itsasoa, gero itxi zen, ontziria handi bihurtu zen. Orduan, Ebrok itsasoraino bidea egin zuen. Itsas materialak edo material kontinentalak ditu, lodiak sakonunearen ertzean eta finagoak erdialdean. Erliebea, materialen gogortasun desberdinaren eta klima lehorraren ameitza da.

Somotanoak edo piriniar mendi-oineak lur lauak dira, apur bat inklinatua. Konglomeratuek osatzen dituzte, hau da, ibaiek mendi-erliebeetatik garraiatutako material lodi eta gogorrek. Horietan, mailuak eta zuloak eratu ditu. Mailuak dorre harritsuak dira, bertikaletik sortuak. Zuloak materia bigunetan sartutako sakonuneak dira. Txikiak eta aintzira gazi eta sakonera txikikoak sor daitezke, edo neurri handikoak izan daitezke. Inguruko mendikateak altxatu eta erdigunea hondoratu egin zen eta aintzira handia bihurtu zen eta Ebrok itsasorko bidea egin zuen.

Sakonunearen Erdian estatuak horizontalak eta modelatu alternatiboan kareharri gogorrek eta buztinak, margak eta igeltsu bigunek eratzen dituzte.

Guadalquivir Sakonunea

Lehenengo itsasora irekita zegoen, gero kostako aintzira bihurtu zen, gero, lohiz betetzean, padura zingiratsuak sortu ziren. Sierra Morena eta Ozeano Atlantikoaren artean dago. Lehenengo Itsasora irekita egon zen. Gero kostako aintzira bihurtu zen eta, geroago, lohiz betetzean, padura zingiratsuak sortu ziren. Bustinez, kareharriz eta itsas-margaz bete zen. Buztinak, landazabal apur bat uhinduak sortu ziren. Kareharrizko mantuak sortzean, mendizkak eratu ziren.