Espainiako Estatu Liberalaren Eraikuntza (1833-1874)

Isabel II.aren Erregealdiaren Hasiera

Erregeordetzak eta Lehen Karlistaldia

Fernando VII.a hil zenean, Maria Kristinak hartu zuen boterea, Isabel II.a alaba adingabea zelako. Garai honetan eraldaketa politiko handiak gertatu ziren Madrilgo gobernuetan, liberalismoaren bi joera nagusi sortuz: aurrerakoiak eta moderatuak.

• Moderatuak: Interes ekonomikoak lehenesten zituzten eta sufragio zentsitario oso mugatua bultzatzen zuten.
• Aurrerakoiak: Gai politikoetan zentratzen ziren, nahiz eta haiek ere sufragio zentsitarioaren aldekoak izan.

Biek lege idatzi bat eta konstituzio bat onartzen zuten. 1837an, Karlistaldiaren bilakaerak eragindako matxinaden ondorioz, adostasun batera iristeko Errege Estatutua egin zen, baina ez zituen arazoak konpondu eta kendu egin zen. Horren ordez, Konstituzio berri bat idatzi zen.

Esparteroren Erregeordetza (1840-1843)

Karlistaldia amaitzean, Espartero jeneralaren ospea handitu zen aurrerakoien artean. Ministerio-erregeordetza labur baten ondoren, Gorteek Espartero erregeorde hautatu zuten. Bere agintaldian altxamendu asko egon ziren, eta gogor zapaldu zituen. Azkenean, Narváez jeneralak boteretik kendu zuen.

Hamarkada Moderatua (1844-1854)

1844an Hamarkada Moderatua hasi zen. Eraldaketa nabarmenak egin zituzten:

• Guardia Zibila sortu zuten.
• Erregearen pribilegioak handitu zituzten 1845eko Konstituzio berriarekin.
• Administrazioa berrantolatu zuten: zigor-kode berria, hezkuntza publikoaren sistema eta Habeas Corpus bezalako legeak ezarri ziren.

Mendizabalen desamortizazioak Elizarekin sortutako tentsioak baretzeko, moderatuek Aita Santuarekin harremanak berrezarri nahi izan zituzten. Horretarako, 1851n Konkordatua sinatu zen, Espainian erlijio katolikoa ofizial bakarra zela onartuz. 1854an, pronuntziamendu militarrek amaiera eman zioten garai honi.

Biurteko Aurrerakoia (1854-1856)

Altxamenduen ondoren, Espartero itzuli zen gobernura, Biurteko Aurrerakoiari hasiera emanez. Denbora tarte honetan, Espainiako Bankua sortu eta Trenbideen Lege Orokorra onartu ziren. Joera politiko berriak ere agertu ziren, hala nola demokratak eta errepublikanoak, sozialismoaren eta federalismoaren ideiekin.

Isabel II.aren Agintaldiaren Amaiera (1856-1868)

1856an, O'Donnellek estatu-kolpea eman zuen Espartero kanporatzeko. 1845eko Konstituzioa berrezarri zen, eta Unión Liberal alderdiaren agintaldi labur baten ondoren, Narváez gobernura itzuli zen. Azken urteetan, Isabel II.aren gortearen ospeak behera egin zuen, krisi ekonomiko larri bat agertu zen, eta altxamendu militarrek Borboien dinastiaren gainbehera ekarri zuten.

Gizarte eta Ekonomia Aldaketak

Isabel II.aren agintaldian aldaketa sozial eta ekonomiko sakonak gertatu ziren. Siderurgia, oihalgintza eta, oro har, industria garatzen hasi ziren. Gizarte-egitura berri bat sortu zen, aristokrazia tradizionalaren ondoan burgesia indartsu bat agertuz.

Gertakizun garrantzitsuenetako bat Madozen desamortizazioa izan zen, non jabetza kolektiboko ondasun guztiak (batez ere udalenak) salgai jarri ziren. Horrek, trenbideen hedapenarekin batera, burgesia bihurtu zuen onuradun nagusia.

Seiurteko Demokratikoa (1868-1874)

Prim, Topete eta Serrano jeneralen altxamenduak ("La Gloriosa" iraultza) Isabel II.a Frantziara ihes egitera behartu zuen. Horrela hasi zen Seiurteko Demokratikoa.

1869ko Konstituzioa eta Errege Bila

Garai honetako mugarri nagusia 1869ko Konstituzioa izan zen, oso aurrerakoia bere garaian. Bertan, subiranotasun nazionala, botereen banaketa zorrotza eta gizonezkoen sufragio unibertsala aldarrikatu ziren. Monarkia parlamentarioa ezarri zenez, gatazkak sortu ziren Espainiako tronua betetzeko errege baten bila.

Amadeo Savoiakoaren Erregealdia (1871-1873)

Azkenean, Amadeo Savoiakoa aukeratu zuten errege. Hala ere, bere babesle nagusia zen Prim jenerala atentatu batean hil zuten tronua hartu baino lehen. Amadeo laguntzarik gabe geratu zen, eta bere erregealdiak porrot egin zuen ezegonkortasun politikoaren ondorioz.

Lehen Errepublika (1873-1874)

1873an Amadeok abdikatu egin zuen, eta hauteskundeetan errepublikanoek irabazi ondoren, Lehen Errepublika aldarrikatu zen. Hala ere, arazo larriei aurre egin behar izan zien: kantonalismoaren matxinadak, Hirugarren Karlistaldia eta Kubako gerra. Urtebetean, hainbat presidente izan zituen, tartean Nicolás Salmerón eta Emilio Castelar, baina ezegonkortasuna erabatekoa zen.

Borboien Berrezarkuntza

1874ko urtarrilean, Pavía jeneralak estatu-kolpea eman zuen, Errepublikari amaiera emanez. Serrano jenerala gobernu-buru bihurtu zen diktadura errepublikano moduko batean. Urte bereko abenduan, Martínez Campos jeneralak beste altxamendu bat egin zuen Sagunton, eta Alfontso Borboikoa (Isabel II.aren semea) errege izendatu zuten, Borboien Berrezarkuntzari hasiera emanez.