Bloques dialectais do galego: gheada, seseo e ditongos

Bloque occidental

En xeral, os trazos propios deste bloque son considerados máis innovadores que os doutros bloques. Dentro deste bloque localízanse as áreas fisterrá, bergantiñá e pontevedresa.

Características

• Gheada: fenómeno que consiste na pronunciación aspirada do /g/ en calquera posición: ghato, algho...
• Seseo: fenómeno consistente na inexistencia do fonema /θ/; no seu lugar existen dous tipos de /s/ (un apical e outro predorsal). Segundo a posición, distínguense dous tipos de seseo:
  • Implosivo: en posición final de sílaba: lus, des, rapás, etc.
  • Explosivo: en posición inicial de sílaba: sebola, faser, etc.
• Ditongo oi: convive ao lado de ui, que proveñen dos grupos latinos –ult-, -uct-, -oct-, -ori- (área fisterrá e sur de Pontevedra): noite, troita, loita, moito, coiro, nuite (só fisterrá), truita, luita, cuiro.
• Mantemento do ditongo ai diante de -x: caixa, baixo.
• Eliminación da U do grupo cua: catro, cando, cal.

Bloque central

É, xeograficamente, o máis amplo. A lingua empregada neste bloque presenta os trazos máis heteroxéneos. Esténdese polo nordeste e interior da provincia da Coruña, polo interior da provincia de Pontevedra e por case a totalidade das provincias de Lugo e Ourense.

• Presenza de gheada na zona occidental.
• Ausencia case total de seseo, isto é, distinción entre /θ/ e /s/.
• Ditongo oi: noite, troita, loita, moito, coiro.
• Mantemento do ditongo ai diante de x: caixa, baixo.
• Comezo da palabra ca-: (salvo no centro-sur de Ourense, que é cua-): catro, cando, cal.

Só dúas das catro áreas deste bloque presentan trazos dialectais específicos de relevancia:

• Área mindoniense: pronomes nosoutros / nosoutras. Presenta maior orixinalidade no léxico.
• Área lucu-auriense: formas dos demostrativos iste, ise, aquil; pronome persoal il.

Bloque oriental

Comprende a parte máis oriental das provincias de Lugo e Ourense. En xeral, as áreas deste bloque presentan trazos máis conservadores da lingua galega. Neste bloque localízanse catro áreas: asturiana, ancaresa, oriental central e zamorana.

• Inexistencia de gheada.
• Ausencia de seseo.
• Ditongo ui: ao lado de outras solucións: truita, luita, mutio, muto.
• Redución do ditongo ai diante de x: caxa.
• Ditongo -ua- no comezo da palabra cua-: cuatro, cual, cuando.

Outros trazos relevantes, de extensión máis reducida, localízanse nas áreas do bloque oriental:

• Área asturiana: mantemento do -l- intervocálico: avolo (por avó); molín (por muíño); calente (presente tamén no linde León–Galicia).
• Área ancaresa: vogais nasalizadas: cadea, ua; restos de gheada.
• Área zamorana: teísmo (uso de te como obxecto indirecto — OI): eu non te dou iso.