Atmosfera eta klima: geruzak, prezipitazioak eta efektuak

Atmosferaren geruzak

Troposfera

Troposfera: atmosferaren beheko geruza, lurrazalarekin harremanetan dagoena. Gasak konprimagarriak direnez, beheko partean metatzen dira gehienbat, eta geruza hori da atmosferaren alderik dentsuena.

Estratosfera

Estratosfera: tropopausaren eta estratopausaren arteko atmosfera-eremua da. Bertan, 30 eta 50 km-ko tartean, dago ozono-geruza ezaguna. Ozonoak izpi ultramoreak xurgatzen ditu; estratosferan tenperaturaren inbertsioa gertatzen da, eta horrek aire-mugimendu bertikalak oztopatzen dituenez, aire-mugimenduak normalean horizontalak izaten dira.

Mesosfera

Mesosfera: estratopausatik mesopausaraino den geruza. Tenperatura jaitsi egiten da mesopausan. Geruza horretan, gauez, izotz-hodeiak ikus daitezke.

Termosfera (Ionosfera)

Termosfera edo ionosfera: mesopausatik exosferaraino heltzen den geruza. Osagaiak ionizatuta egoten dira, eta eguzki-izpien zatirik handiena xurgatzen dutenez, tenperaturak nabarmen egiten du gora. Eguzkitik datozen elektroien eta termosferako ionen arteko elkarrekintzen ondorioz sortzen dira aurora-efektuak: aurora boreala (ipar poloa) eta aurora australa (hego poloa).

Exosfera

Exosfera: atmosferako azken geruza, gutxi gorabehera 9.600 km-ra iristen dena. Oso dentsitate baxua du eta han dauden gas molekula eskasek espaziora alde egin dezakete.

Prozesu garrantzitsuak

Berotegi efektu naturala

Berotegi efektu naturala: atmosferako zenbait gas (karbono dioxidoa, metanoa, etab.) lurrak igorritako uhin infragorrak xurgatzen ditu, eta horrek Lurraren tenperatura igotzen laguntzen du.

Konbekzioa

Konbekzioa: partikulek mugitzen dute beroa garraiatuz; berotu egin diren masa bidezkoa maila bertikaletan gorantz edo behera mugitzeko joera izaten da.

Latitudea eta insolazioa

Latitudea: izpiak zenbat eta perpendikularrago iritsi lurrazalera, orduan handiagoa da insolazioaren intentsitatea.

Klimaren osagaiak

Klimaren osagaiak artean honako hauek nabarmentzen dira:

• Hodeiak: ura lurruntzean kondentsatzean sortzen diren ur likidozko edo izotzezko partikula txikiak atmosferan flotatzen.
• Prezipitazioak: ur likidoz edo solidoz osatutako hidrometeoroak.

Prezipitazio motak

Prezipitazio konbektiboa

Prezipitazio konbektiboa: airea lurrazaleko alde beroagoak ukitzean berotu eta gorantz egiten du; dilatatu eta hoztu, ihintz-puntura heltzen da, eta ur-lurruna kondentsatu eta kumulu edo kumuloninboak eratzen dira. Tanta lodiak dira ohikoak. Zona tropikal eta erdilehorretan eta Mediterraneo arroan udan ohikoa da. Batzuetan >10 km-ko kumuloninboak sortzen dira. Ur-tantak izoztu eta txingorra ere eratzen da.

Prezipitazio orografikoa

Prezipitazio orografikoa: airea mendigune edo gorabehera topografikoen gainetik igarotzean gertatzen da (mendiak, mendizerra edo mendikateak). Foehn efektua sor daiteke: aire hezea mendian gora igotzean tenperatura baxuagoengatik ur-lurruna kondentsatu eta prezipitazioak eragin ditzakete; beste aldetik jaisterakoan airea epelagoa eta lehorra izaten da, prezipitaziorik gabekoa.

Prezipitazio frontala

Prezipitazio frontala: tenperatura desberdineko masa atmosferikoen elkarreraginean sortzen diren fronteek eragiten dituzte. Aurrera egiten duen aire-masaren arabera:

• Fronte hotza: aire hotza ziri moduan sartzen da aire beroaren azpitik, indarrez gorantz bultzatzen duena. Aire hezea azkar kondentsatu eta zaparradak eta trumoiak eragin ditzake (kumuloninboak).
• Fronte beroa: aire beroak gorantz egiten du (dentsitate txikiagoagatik); zirimi edo euria leuna eragin lezake (nimboestratuak, altostratuak eta zirruak).
• Fronte okluditua: fronte hotzek aire beroa harrapatzen dutenean sortzen da; aurrekoei antzeko prezipitazioak eragin ditzake, fronte hotz edo beroaren berdinak izan daitezke.

Klima motak eta banaketa

Klima ozeanikoa (k.ozeanikoa)

Klima ozeanikoa: uren banalerroaren iparraldean agertzen da. Itsasoaren hurbiltasunak tenperatura-aldaketa txikiak eta prezipitazio ugari eragiten ditu.

Klima mediterraneoa (k.mediterraneoa)

Klima mediterraneoa: banalerroaren hegoaldera dagoen eremuan. Uda oso lehorra eta beroa izaten da. Urte-sasoiaren arabera tenperatura-aldaketa handiak izan daitezke. Föhn efektuaren ondorioz prezipitazio gutxi izaten dira.

Klima subdesertikoa

Klima subdesertikoa: mediterraneo kontinentalaren menpe dagoen eremuetan agertzen da, prezipitazio gutxirekin. Adibidez, Nafarroako Bardeetan.

Trantsizio klima

Trantsizio klima: Arabako Lautadan eta Nafarroa erdialdean agertzen da. Prezipitazio eta tenperatura balioek tarteko neurriak dituzte.

Mendiko klima

Mendiko klima: klima ozeanikoaren antzekoa izan daiteke, baina prezipitazio gehiago eta tenperatura hotzagoak ditu. Neguan elurra izaten da.