Ilustrazioa, Vienako Biltzarra, Versailleseko Ituna eta klase gizartea: laburpena

Ilustrazioa

Ilustrazioa XVIII. mendeko mugimendu intelektual bat izan zen. Hainbat eskualdetara zabaldu zen, eta XVIII. mendearen erdialdean Europara iritsi zen. Frantzia izan zen Ilustrazioaren ideiak zabaltzeko gune nagusia. Mugimendu honen helburua arrazoia bizitzaren alor guztietara eramatea zen. Defendatzen zutenek gizakiak berezko eskubideak zituela aldarrikatzen zuten. Ideiak Entziklopediaren bidez zabaldu ziren.

Pentsalari Nagusiak

• Montesquieu: Botere banaketa defendatzen zuen. Botere legegilea parlamentuari zegokiola uste zuen, eta gizarte talde guztiak egon behar ziren bertan ordezkatuta. Botere betearazlea monarkaren esku egon behar zen, eta botere judiziala independentea izan behar zen.
• Voltaire: Erlijio sineskeriaren aurkakoa zen.
• Rousseau: Ilustrazio garaiko filosofo garrantzitsua izan zen. Gizartea, aurrerapena, arteak eta zientziak kritikatu zituen, betiere arrazoian oinarrituta.

Vienako Biltzarra

Vienako Biltzarra 1815ean egin zen. Berrezarkuntzako sistema Biltzar honetan diseinatu zuten. Helburua Europako potentzien arteko oreka berrezartzea zen. Helburu honetan, funtsezkoa izan zen Metternich kantzilerraren lana. Europako mapa politiko berria diseinatu zen:

• Inperio Santua deseginda, Germaniar Konfederazioa sortu zen.
• Poloniak Austriaren, Prusiaren eta Errusiaren menpe jarraitu zuen.
• Herbehereetako Erresuma sortu zen eta Suediak Norvegia anexionatu zuen.

Hasieran, Aliantza Laukoitza osatu zuten Austriak, Errusiak, Prusiak eta Erresuma Batuak. Gero, Frantzia batu zen, eta orduan Bosteko Aliantza (edo Aliantza Boskoitza) sortu zen.

Versailleseko Ituna

Pariseko Bake Konferentzian (1919-1920), bost itun egin zituzten bakearen baldintzak ezartzeko eta garaileen eta galtzaileen arteko muga berriak finkatzeko. Itun guztien artean, Versailleseko Ituna izan zen garrantzitsuena, Alemaniarekin egindako bake-hitzarmena izan baitzen, eta honek amaiera eman zion Lehen Mundu Gerrari.

Ondorioak Alemanian

• Alemaniak lurralde asko galdu zituen.
• Alemaniar koloniak Nazioen Elkartearen zaintzapean geratu ziren.
• Alemania jo zuten gerraren erantzuletzat, eta ondorioz, gerra-ordainketa handiak ordaindu behar izan zituen.
• Merkataritza-ontziak eta tren-makinak garaileei eman behar izan zizkieten.

Nazioen Elkartea sortu zen Lehen Mundu Gerraren ondoren, estatuen berdintasunean oinarrituta, bakoitzaren indarra kontuan hartu gabe.

Itunen bidez, berrantolatu egin zituzten Erdialdeko eta Ekialdeko Europako estatuak eta mugak. Austria-Hungariako Inperioa eta Otomandar Inperioa hainbat estatutan banatu ziren. Horrela, Polonia, Finlandia, Estonia, Letonia eta Lituania bezalako estatu berriak sortu ziren, 1914 baino lehen Europan zeuden Inperio handiak desagertu ondoren.

Marxismoa

Marxek eta Engelsek garatu zuten. Tesiaren arabera, gizartearen historia klase borrokan oinarritzen da. Marx eta Engelsen garaian ekoizpen modu kapitalista garatzen ari zen. Garai honetan gizartea bi klasetan oinarritzen zen: alde batetik, burgesak, eta bestetik, proletarioak.

• Burgesak: Ekoizpen bideak zituzten.
• Proletarioak: Laneko indarraren truke soldata jasotzen zuten.

Marxen lanik garrantzitsuena Kapitala izan zen. Lan horretan adierazi zuen alde handia dagoela langileak ekoizten duenaren balioaren eta ugazabak horren truke ematen dionaren artean. Honi gainbalioa deritzo, eta ugazabak langilea zenbateraino esplotatzen zuen jakiteko neurria da.

Marxismoak defendatzen zuen proletarioek indarkeriaren bidez boterea lortzea eta sistema kapitalistaren ordez klaserik gabeko eta jabetza pribaturik gabeko beste sistema bat ezartzea, hau da, gizarte komunista lortu arte.

Klase Gizartea vs. Estamentu Gizartea

Estamentu Gizartea

Estamentuzko gizartea Antzinako Erregimenean gertatu zen. Hiru estamentu zeuden: noblezia, kleroa eta herri xehea. Jaiotzan oinarritutako gizartea zen, eta oso zaila zen estamentu batetik bestera pasatzea.

• Noblezia eta Kleroa (Pribilegiatuak): Gizartearen zati txiki bat (%10) osatzen zuten. Pribilegio handiak zituzten, lurren jabe ziren eta administrazioko karguak zituzten. Nobleziaren maila gorena aristokrazia zen (familia handienek osatzen zuten). Kleroa bi multzok osatzen zuten: klero erregularra (fraileak, mojak, etab.) eta klero sekularra (apaizak).
• Herri Xehea (Ez-Pribilegiatuak): Gehiengoa (%90) osatzen zuten eta ekoizpenaz arduratzen ziren.

Herri xehearen barruan zeuden:

• Burgesia: Oso indar gutxi zuen gizartean, eta hezkuntzaren bidez gora egiten hasi ziren.
• Nekazariak: Biztanle gehienak ziren eta lurrak lantzen zituzten.
• Hirietako beste batzuk: Etxeetako zerbitzariak, dendetako langileak, etab.

Klase Gizartea

Industria Iraultzarekin gizarte egitura berri bat sortu zen: klase gizartea. Aberastasunean oinarritzen zen, eta talde batetik bestera pasatzeko aukera zegoen. Hiru multzo handi zeuden:

• Behe Klaseak: Pobreak osatzen zituzten, lurrik gabeko nekazariak eta jornalariak. Gizarte talde berri bat agertu zen: proletarioak (industriako langileak).
• Erdi Mailako Klaseak: Industriako langile kualifikatuak, bankuetan lana egiten zutenak, abokatuak, medikuak, etab.
• Goi Klasea: Industria Iraultzaren ondorioz burgesiaren garaipena izan zen. Kiderik nabarmenenak industriako enpresa buruak ziren, eta hauen boterea etengabe handitu zen.