XVI–XVII. mendeko euskal literatura: Etxepare, Leizarraga, Lazarraga eta Axular

Sarrera

SXVI. mendeko testuingurua:

Kultura: Errenazimenduak susperraldia eragin zuen, hala zientzian nola artearen eta kulturaren arlo askotan. Latinaren eta beste hizkuntza klasikoen ondoan, tokian tokiko hizkuntzak indartzen hasi ziren.

Herri xeheak zientzia eta letren mundurako ateak itxita zituen.

Gutenberg-ek inprenta asmatu zuen. Harrezkero, liburuen ugalketa erraztu egin zen.

Erlijioa eta gizartea

Erreligioa: Martin Luther-ek protestantismoaren lehen urratsak eman zituen. Euskal Herrian protestantismoak ez zuen jarraitzaile askorik izan. Baina Nafarroako erreginak, Joana Albretekoak, protestantismoaren teslak onartu zituen. Eta horren ondorioetako bat Testamentu Berria euskaratzea izan zen.

1512ean, Gaztelako erregeak Nafarroako erresuma konkistatu zuen eta Albretarren dinastiak Nafarroa Beherera alde egin behar izan zuen.

Euskal literatura idatzia (XVI. mendea)

Euskal literatura idatzia — ezaugarriak

• Ofizialtasunik eta batasunik gabeko hizkuntza txiki batean sortua da.
• 1875era arte ez dira dozena batetik pasatzen literatura-lantzat har daitezkeenak.
• Asmo nagusia erlijioaren irakaskuntza izan du.
• Olerkiak prosak baino pisu handiagoa izan du.
• Beheagokoa da, inguruko hizkuntza kultuekin alderatuz.

Euskal literatura inprimatua

Linguae Vasconum Primitiae — Bernart Etxepare

Nafarroa Behereko Garazi aldean sortu zen lehen euskal idazle ezaguna.

Obra: Linguae Vasconum Primitiae. 1545ean Bordenan argitaratua.

15 poemaz osatua dago. Lau zati bereiz daitezke, sarreraz gain:

• Erlijio-gaiak (2 poema)
• Amodio-gaiak (10 poema)
• Bere buruari jarriak (1 poema)

Euskararen goresmenezko bi kantu: Kontrapas eta Sautrela.

Herri-olerkaria da Etxepare. Horrekin, herritar arruntarentzat idazten duela esan nahi dugu. Irakurtzen ere ez zekiten herritarrek kantatzeko moduko olerkiak prestatu zituen, doinu ezaguneko neurrian kantatzeko.

Europan Erdi Aroan zabaldu zen gortesko lirika idealistatik urrun dago Etxepareren lirika profanoa; maitasun-harremanen plazerak, naturaltasun osoz, platonismo arrastorik gabe azaltzen ditu.

Garai batean gutxietsia izan da honengatik:

• Amodio-gaien erabilerako freskotasun edo naturaltasun hori, hain zuzen, onartezina bihurtu zen Trentoko Kontzilioaren ondoren.
• Etxeparek aukeratutako bide herrikoiak neurri eta errimetan akatsak zituen Errenazimentuko haize berriek eskatzen zuten poetika berriaren ikuspegirako. Oihenarten kritika zorrotza da horren lekuko.

Metrika eta hizkera

METRIKA: Hamabost silabako lau — 4/4//4/3.

- Hizkuntzari zahar kutsua dario. Garaziko naturak eman dion hizkuntza darabil, hain zuzen.

- Gaietan, Erdi Aroko munduarekin lotzen da.

Testuinguru baten emaitza da haren lana. Etxepare, bere lanari "Euskaldunen hizkuntzaren hasikinak" deitzen dionean, inprentaren erabileraz ari da: "Orain arte egon haiz inprimatu gaberik"; bere garaiko idazleak ezagunak izango zituen.

Joanes Leizarraga

Joanes Leizarraga: Lapurdiko Beraskoitzen sortu eta Nafarroa Behereko Bastidan hil zen. Apaiz katolikoa izan zen, gero protestantismora bihurtua.

Leizarraga Joana Albreteko erreginaren eta Paueko Sinodoaren esanetara jarri zen, herritarrak Erreformaren arabera hezteko asmotan. Kalbindarrak Ipar Euskal Herriko jauregietan, apaiztegietan eta burgesen etxeetan, buruzagiak eta handikiak bereganatzen hasi ziren, gero herri xeheak errazago jarraituko zielakoan. Jaun horien artean zen Agramount ahaltsua, Albretekoen monarkiaren aldeko sutsua.

Obra: Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria. "Kalendrera": Elizako jaien egutegi edo kalendarioa da. "ABC" edo "Kristinoen instrukzionea": Kristau-ikasbide edo doktrina.

1571n, Arroxela hirian. Pasarte horretan arazoetako bat aipatzen du: euskararen aldakak. Euskaraz idazten hasi den lehenengoa izateak, eredurik ez izateak sortzen dion kezka ere aipatzen du.

Kritika Leizarragari buruz

Itzultzailearen meritua da. Latinaren eragina du.

Iparraldeko euskaldunentzat idatzi zuela igartzen zaio, bestalde. Nafarroa Behereko eta Lapurdiko euskalkiez osatua den euskara darabil. Hizkuntza jasoaren alde, eta itzulpenari zor zaion seriotasunagatik, latinetik hartutako hitz asko erabiltzen ditu, euskarazko ordainak baztertuz. Bide kultista da, beraz, aukeratzen duena. Zahar kutsua dario Leizarragaren euskarari. Hitzetan berritzaile, baina soinuetan eta morfologian arkaiko.

Joan Perez Lazarraga (ca. 1547–1605)

Lazarragaren bizitza: Lazarragatarren leinukoa zen, hots, arabar noblezia txikiko familia ezagunekoa. Kargu publikoak izan zituen bere eskualdean. 1605eko apirilaren 11n eman zuen testamentua gaixorik zela, eta biharamunean hil zen.

Lazarragaren idazlanak: Lazarragaren eskuizkribua deitu zaio eta 2004ko otsailaren 18an aurkeztu zuen jendaurrean Gipuzkoako Foru Aldundiak.

Deskripzioa:

Guztira 51 orri dira eskuizkribuan (111.000 karaktere inguru, 52 orrialde estandarren parekoa), gehienak euskaraz idatziak (%88 inguru), eta gainerakoak gaztelaniaz idatziak.

Maria Estibaliz de Sasiola

Maria Estibaliz de Sasiola

1550a baino lehenago jaio zen Deban eta 1611n hil zen; hiru poema euskaraz idatzi zituen.

Balirudike Lazarragatarrekin, Velascotarrekin eta Garibaitarrekin harremanak izan zituela.

XVII. mendea: euskal literatura

1. Inguru historikoa eta kulturalia

Kontrarreforma: Eliza Katolikoak indarra hartu zuen protestantismoari aurre egiteko, eta horrek eragin zuzena izan zuen idazkeran: herriari doktrina irakasteko beharra sortu zen.

Absolutismoa: Frantziako monarkiaren loraldia (Luis XIII eta XIV) eta barroko estiloaren hedapena arkitekturan eta artean.

2. Euskal literaturaren ezaugarriak

Lapurdi bihurtu zen gune nagusia. Helburua erlijioa zabaltzea zenez, idazleek herriarengandik hurbil dagoen euskara erabili zuten, prosan zein bertsoetan.

3. Sarako Eskola

Talde-lana: Lapurdiko kostaldean (Sara, Donibane Lohizune, Ziburu) apaiz eta idazle talde bat elkartu zen. Ezagunenak Axular, Joanes Etxeberri Ziburukoa eta Estebe Materre dira.

Ezaugarriak:

• Euskara batua lortzeko lehen saiakera: lapurtera klasikoa.
• Estilo zaindua, argia eta herritarrek ulertzeko modukoa erabiltzen zuten.
• Axularren Gero da garai honetako eta euskal literatura osoko obra garrantzitsuenetako bat.

Axular

1. Bizitza eta testuingurua

Pedro Agerre "Axular" (1556–1644): Urdazubin jaio zen eta Salamancan ikasi zuen.

Saran erretore: 1596an Sarako erretore izendatu zuten. Han, Sarako Eskolako kideekin batera, euskara lantzeko eta erlijio-liburuak idazteko proposamena jaso zuen.

Euskal prosaren maisu: Askok euskal prosaren sortzailetzat eta "euskal prosaren maisutzat" jotzen dute, Gero liburuarengatik.

2. Maisulana: Gero (1643)

Helburua: Liburuaren helburua kristauei doktrina irakastea da, batez ere damua eta "geroko" ez uzteko ohartaraziz.

Egitura eta Estiloa: Axularrek bi partetan idatzi nahi zuen, baina bakarra argitaratu zuen.

Estilo barrokoa: Prosa oparoa, aberatsa eta erritmo zabalekoa du.

Genero persuasiboa: Irakurlea konbentzitzeko baliabide erretoriko ugari erabiltzen ditu (galdera-erantzunak, aipuak, etsenpluak).

Lapurtera klasikoa: Iparraldeko hiru euskalkien arteko batura (eredu klasikoa) sortu zuen, herritarrek erraz ulertzeko modukoa.

3. Gero-ren garrantzia

Originaltasuna: Nahiz eta itzulpenetan eta beste autore batzuetan oinarritu (adibidez, Fray Luis de Granada), Axularrek bere ukitu pertsonala eman zion, euskal literaturako ereduzko lan bihurtuz.

Iraunkortasuna: Hiru mende eta erdi geroago, liburuak bere indarrari eutsi dio eta euskal idazle askorentzat erreferentzia nagusia izaten jarraitzen du.

Iparraldeko beste idazle garrantzitsu batzuk

Estebe Materre: Frantziarra izan arren, euskara ikasi eta Saran bizi izan zen. Dotrina Christiana (1617) idatzi zuen, lapurtera klasikoaren lehenengoetariko pausua izan zena.

Joanes Etxeberri Ziburukoa: Sarako Eskolako kide garrantzitsua eta olerkari trebea. Manual Devotionezkoa (1627) eta Noelac (1631) bezalako obrak idatzi zituen, erlijio-gaiak bertsoz jorratuz. Eliçara erabiltceco liburua (1636) izan zen bere hirugarren lan ezaguna.

Arnaud Oihenart: Poeta klasizista eta historialaria. Bere lanik aipagarriena L'art poetique basque (1665) da, non euskal neurkerari buruzko arauak eta atsotitz bilduma bat jaso zituen.

Hegoaldeko idazleak (XVII. mendea)

Hegoaldean ekoizpena txikiagoa izan zen eta batez ere erlijioari lotutako itzulpenak egin ziren:

Piarres Etxeberri: Itsasoko nabigacionekoa (1677) itzuli zuen.

Rafael Mikoleta: Bilbotarra, Modo breve de aprender la lengua vizcayna (1653) idatzi zuen, gramatika eta hiztegi xume bat.