Variedades diatópicas do galego: fonética, morfoloxía, léxico e sintaxe

Variedades diatópicas do galego

As diferenzas entre as variedades lingüísticas clasificaranse en catro grupos:

Fonética

• A evolución das vogais nos grupos latinos -ult, -ulc, -oct e -ori dá oi no galego estándar e ui no occidente coruñés.
• O seseo é a insistencia do son "c" e a súa pronuncia como /s/, propia do occidente coruñés e pontevedrés.
• A gheada consiste na pronunciación do g coma unha aspirada, xeralmente farínxea /h/. Dáse no galego occidental e en boa parte do central.

Morfoloxía

• A perda do -n- intervocálico: -anes, -ones (cans → galego occidental; cas → central; cais/caes → oriental).
• A evolución das terminacións latinas -anum, -anos, -anam, -anas: -án ou -áns no occidental; -ao, -á, -aos, ás no central e oriental.
• Os demostrativos presentan tres paradigmas: este, esta, esto (iste, esta, esto → maior parte de Ourense e sur de Lugo); este, esta, isto (nordeste da Coruña e sur de Pontevedra).
• Pronome suxeito da 2ª persoa de singular: ti (occidental e parte do central); tu (no resto do territorio).
• A terminación verbal -des (andades, andabades): -is (galego oriental e baixo Miño); -s (occidente coruñés); -ndes (sur ourensán e sudoeste pontevedrés).
• No pretérito hai variantes para a 2ª e 3ª persoa de singular: colleches, colleste (galego occidental); colliche (galego oriental e central); colliu (occidente coruñés); colleu (Lugo, A Coruña e Pontevedra).
• Na 1ª persoa de singular deste mesmo tempo, na primeira conxugación, fronte ao ditongo decrecente do galego estándar, algunhas áreas occidentais presentan unha solución con vogal máis nasal (levén, leví → levei; cantén, cantín → cantei).

Léxico

• Mirar: úsase como ver e mirar no centro e sur de Pontevedra.
• Cheirar: con significado neutro en Fisterra, A Guarda e no sur de Galicia.

Sintaxe

• Chísmo: emprego do pronome che para obxecto directo e indirecto (no occidente da Coruña).
• Teísmo: uso do pronome te tanto para acusativo como para dativo (baixo Miño, falas do leste de Ourense e nas Portelas de Zamora).

Bloque occidental

Abrangue o occidente da Coruña e de Pontevedra e ofrece un carácter innovador canto á fonética. A isoglosa que o diferencia do bloque central é cans/cas.

Trazos característicos

• Gheada
• Seseo implosivo
• Terminación -án
• Plural -ns
• Pronome ti
• Forma colleches para o perfecto

Distínguense tres áreas:

Área Fisterrá

• Seseo explosivo
• Chéísmo, en dúas zonas:
  • Zona do Xallas: ditongo ui; vogal temática i na 3ª persoa dos perfectos (colliu, partiu).
  • Zona do Tambre-Barbanza: emprégase oi; vogal temática e (colleu, parteu).

Área Bergantiñá

• Ditongo oi (moito)
• Vogal temática i (colliu)

Área pontevedresa

• Ausencia de chéísmo. Dúas zonas:
  • Subárea Ulla-Umia: ditongo oi (moito); paradigma de deícticos este, esta, esto; vogal temática e na 3ª persoa dos perfectos (colleu, parteu).
  • Macrosubárea Verdugo-Miño: ditongos ui (muito) e oi (noite); paradigma de deícticos este, esta, isto; distinción de vogal temática na 3ª persoa dos perfectos (colleu, partiu).

Bloque central

Abrangue toda Galicia central: boa parte das provincias de Lugo e de Ourense e a franxa interior das de Pontevedra e A Coruña. As isoglosas que o delimitan son can/cas co occidental e cas/cais co oriental.

Trazos característicos

• Ditongo oi (moito, loita, troita, coiro)
• Terminación -ao(s), -á(s) maioritaria: o(s) irmao(s)
• Plural cas, ladrós, xardís

Distínguense dúas áreas e unha de transición:

Área mindoniense

• Pronomes nosoutros e vosoutros
• 3ª persoa dos perfectos na 2ª e 3ª conxugación: vogal temática e (colleu, parteu)
• Desprazamento acentual nas formas verbais (cantábamos, cantábades, cantáramos, cantárades)

Área lucu-auriense

• Paradigma de deícticos iste, esta, esto
• Pronome suxeito de 3ª persoa il
• Oposición na vogal temática da 3ª persoa dos perfectos (coleu, partiu)
• Acentuación etimolóxica en cantabamos, cantaramos

Bloque oriental

Inclúe o leste das provincias de Lugo e Ourense e tamén zonas de Asturias, León e Zamora. É o máis conservador e está separado das falas asturianas e leonesas pola isoglosa relativa á ditongación ou non ditongación das vogais tónicas breves latinas (pedra, roda / piedra, rueda).

Trazos característicos

• Conservación do u en cuatro, cuando, guardar
• Terminación -ín no canto de -iño
• Plural en -is para as polisílabas agudas rematadas en -l no singular (animais, caracois), agás no galego de Asturias (animales, caracoles)
• Plurais cais, ladrois, xardís para os rematados en -n no singular

Distínguense catro áreas:

Área asturiana

• Mantén o -l- intervocálico latino (avolo, molin, animales)
• Posesivos meu(s), tou(s), sou(s), mía(s), tua(s), sua(s)
• Terminación -ius, -ias (veciu, vecias)
• Artigo el, a, l' (el molin, l'avolo)
• Oposición singular/plural no pronome lle, les, llo, llelo

Área ancaresa (Ancares leoneses)

• Gheada
• Vogais nasalizadas (cadëa)
• Palatalización do a tónico (irmä)
• Chéísmo
• Demostrativos estos, esos, aquelos
• Confusión nos ditongos oi e ui (noite, noute)
• Ausencia de ditongo en muto, truta
• Terminación -iño
• Pronome persoal lle-le para singular e plural
• Teísmo

Área oriental central

• Presenta as características xerais do bloque.

Préstamos

Son os vocábulos procedentes dunha lingua que se incorporan a outras linguas. A incorporación dun préstamo pode efectuarse de tres xeitos:

• Aceptación do vocábulo da lingua doadora sen adaptar (estranxerismo):
  • Do inglés: bit, spray
  • Do francés: suite, argot
  • Do italiano: allegro, graffiti
  • Do xaponés: karaoke, karate
  • Do castelán: bocadillo, tortilla
  • Do ruso: soviet, vodka
• Tradución do termo da lingua doadora (calco): weekend (inglés), à la carte (francés).
• Adaptación fonética, gráfica ou morfolóxica:
  • Do inglés: fútbol, xampú
  • Do francés: carné, fular
  • Do italiano: esvelto, gueto
  • Do alemán: hínterland, kaiser

Hai dous tipos de préstamos:

• Préstamos aceptables ou necesarios: cando ocupan un espazo que aínda non estaba cuberto por ningún termo.
• Préstamos superfluos ou innecesarios (interferencias): cando se impón un termo doutra lingua pese a existir xa un vocábulo para nomear esa realidade.

Antroponimia

Ocúpase do estudo dos nomes de persoa.

Orixe dos nomes

• Celta: Dubra (río, augas); Breogán (nome dun mítico líder celta da Gallaecia); Sarela (diminutivo de sr, "auga").
• Hebrea ou da tradición bíblica: Belén (casa do pan); David (amado); Rebeca (vínculo); Sara (princesa).
• Grega: Antía (flor); Ines (pura); Esmeralda (pedra preciosa).
• Latina: Diana (deusa da caza); Pedro (pedra); Silvia (do bosque).
• Xermánica: Adolfo (nobre + lobo); Carlos (home libre); Elvira (lanza + amigable).

Hipocorísticos

Formas abreviadas ou afectivas: Pepe, Peaco (de Catarina), Sandra (de Alexandra), Sonia (de Sofía).

Apelidos

• Patronímicos: proceden dun nome de persoa e tiñan o significado de "fillo de" (Pérez, Fernández, Vázquez).
• Toponímicos: derivados dun nome de lugar (Areal, Canido, Insua).
• Cognomes: en orixe eran nomes comúns usados como alcumes (Moreno, Delgado, Grande).

Toponimia

É a disciplina lingüística que estuda os nomes de lugar. Xunto coa antroponimia, constitúe a onomástica.

Clasificación segundo a procedencia léxica

• Formados xa en época prerromana.
• Formados en época latino-románica (inclúe a xermánica e a árabe).

Clasificación segundo o criterio semántico

• Orotopónimos (orografía ou constitución do terreo): Pedreira (pedra); A Pena (onde abunda a lousa); Arousa (onde hai area).
• Hidrotopónimos (hidrografía, auga): Caldelas (augas quentes); Agolada (auga canalizada); Esteiro (estuario).
• Fitotopónimos (flora): Canedo (cana); Reboredo (carballo); Carballeira.
• Zootopónimos (fauna): Lobeira, Ôseira, Corval.
• Antrotopónimos (nomes de persoa): Moeche, Vilapedre, Portomarín.
• Haxiotopónimos (relixión e nomes de santos): Igrexa, Seoane, Santalla.
• Vías de comunicación: A Estrada, Portela, A Ponte.
• Formas de asentamento humano, tipos de núcleos de poboación, fórmulas de propiedade, edificacións e establecementos industriais: Vilela, Pazo, Torre.