Txillardegi, Jon Mirande eta Gabriel Aresti: euskal literatura eta hizkuntzaren aitzindariak
Txillardegi Bilbon industria ingeniaritza ikastera joan zen. Abertzale izan zen eta EKIN eta ETA sortzean pisu ideologiko handia izan zuen, baita Euskal Herria Batasuna mugimenduan ere. Ondorioz, behin atxilotua izan zen eta, Belgikan, Iparraldean eta Parisen errefuxiatuta egon zen. Errefuxiatua zela, Parisko Sorbonan egin zituen hizkuntzalaritza ikasketak.
Euskal literatura, tradizionalismotik aldenduz eta berritu egin zuen. Berrikuntzak erabilitako hizkeran eta gaietan nabarmendu ziren. Bere liburuetan ideiak eta gogoetak plazaratzen ditu, narrazioen literatur bilakaeran barrena.
Euskara batuaren sorkuntza
Euskara batuaren sorkuntzan garrantzitsua izan zen, eta batuaren bultzatzaileetako bat izan zen. Euskaltzain osoa izan zen.
Teknikari dagokionez
Euskara ikasi baino lehen, Txillardegik asteratik euskara batuan aritu zen. Europako existentzialismo mugimenduari jarraituz, lehen pertsonako narratzailea erabili zuen. Horrek erlatibizazioa eta subjektibotasuna erakusten ditu.
Obra nagusiak
- Leturiaren egunkari ezkutua (1957)
- Peru Latzarako (1959)
- Elsa Schneider (1969)
Saiakerak
- Untzaz eta artaz (1965)
- Izkuntza eta pentsakera (1972)
Euskara aztergai duten ikerketa linguistiko ugari egin zituen: euskararen batasunaz, fonologiaz, gramatikaz, soziolinguistikaz, politikaz, kulturaz, literaturaz... Hainbat aldizkaritan idatzi zuen: Egan, Branka, Enbata, Jakin, Zeruko Argia...
Jon Mirande (1925-1972)
Zuberoan jaio zen eta txikitatik Parisen bizi izan zen. 1972an, gaixorik, bazterrean eta etsita sentituz (inork ez zuen maite bere pentsaeragatik eta jarrera probokatzaileagatik), bere buruaz beste egin zuen.
Zuzenbidean, filosofian, literaturan eta hizkuntzalaritzan aditua zen, eta hamabost bat hizkuntza ezagutzen zituen. Ogi bat urtarrilean hasi zen euskara ikasten, Parisen. Parisen bizi izan arren, ez zuen arazorik izan euskal kulturan murgiltzeko. Eusko Ikaskuntzako idazkaria izan zen 1947an.
Bere pentsaera
Euskaltzalea zen, baina ez elizakoia. Paganismoaren aldekoa zen, kristautasuna gorroto zuelako, askatasuna soilik sustatzen zuelako. Burgesiaren diruzaletasuna ez zela ona uste zuen, eta pentsaera erlijioso ez zela ona. Zapaldua ez izateko indarkeria erabiltzea beharrezkoa zela uste zuen. Jarrera probokatzailea zuen, faxismoa defendatu zuen zenbait kasutan. Ez dagoela benetako maitasunik eta sexuak indar handiagoa duela uste zuen.
Bere lanetan, emakumeak, arazo sexualak dituzten pertsonaiak... agertzen dira. Mundu honek ez zuela zentzurik uste zuen, horregatik, bere lanetan suizidioak, ironia mingotsak, umore beltza eta pertsonaia bazterturik agertzen dira.
Gabriel Aresti (1933-1975)
1933an Bilbon jaio eta 1975ean Bilbon hil zen. Euskaldun berria zen, euskara eta euskal literatur tradizioa barneratu zituen. Merkataritza ikasketak egin zituen.
Euskal kulturako pertsonaiarik garrantzitsuenetarikoa izan zen. Zergatik?
- Euskara batua bultzatzen zuen
- Antzerki-taldeen bidez idazleen sustatzailea izan zen
- Hainbat lan idatzi zituen, sorkuntzazkoak asko
- Itzulpenak ere egin zituen
Poesia soziala
Literaturgintzan, poesia sozialagatik da ezaguna Aresti. Gizatasunean eta sozialismoan oinarritu zen. Garaiko kezka erantzunez, poesia egiten hasi zen, gutxiengo kultuetatik urrunduz.
Lapurtera klasikoa, bizkaiera eta euskara herrikoia uztartu zituen euskara batu eta argi, zuzena lortzeko. Harri eta Herri (1964) eta Euskal Herria (1967) bezalako lanak asmo eta estetika bereko dira.
Poesia sinbolista eta antzerkia
Poesia sinbolista aipagarria da, Maldan behera (1959) obran bereziki. Poesia konplexua eta iradokitzailea da. Nietzsche eta Eliot-en pentsamoldearen eraginez, 22 olerki idatzi zituen. Bibliaren eragina olerkietan nabarmena da.
Antzerkigintza ere landu zuen. Berritzailea izan zen eta teatro modernoa sortu nahian, euskal tradizioa (pastoralak) eta Europako korronte garaikideak uztartzea izan zen bere helburua. Antzezlan hauek ezaugarri nagusiak dituzte: hizkera zuzena, umorea eta ironia fina. Helburua: gizartearen izaera zintzogabeaz eta giza duintasunaz kargutzea.
Lan osoari begira, ezaugarri hauek bereizten dira: berritzailea, momentuko arazoak, askatasuna eta hizkera herrikoia darabil. Gaiak: egia, justizia, bakea, askatasuna. Sinbologia nabarmentzen du. Etorkizun hobearen iragarlea da, utopia bat egiten du, hala ere, ezkortasuna nabaritzen da.