Procesos cognitivos, linguaxe e comunicación

Percepción da fala e modelos de procesamento

Percepción da fala: ingresa por vía auditiva-visual.

Análise acústica: clasifica os sons escoitados nalgunhas das categorías de fonemas existentes.

• a) Análise acústica: analiza o que se escoita; estuda as variantes físicas do son como a intensidade, a duración e a frecuencia.
• b) Análise fonética: estuda os trazos fonéticos cos que foi articulado o son (bilabial, oclusivo, fricativo, etc.).
• c) Análise fonolóxica: clasifica o segmento fonético nun fonema determinado dos que existen no noso idioma.

Léxico auditivo: almacén de palabras; categoriza os sons escoitados nunha palabra (representación auditiva das palabras).

Sistema semántico: permite comprender a palabra (comprensión auditiva). É o almacén de significados.

Produción oral: parte do sistema semántico.

Léxico fonolóxico: almacén da representación verbal das palabras. Cando se trata de palabras pouco frecuentes prodúcese o fenómeno de ter a palabra na punta da lingua (cando se quere dicir algo e non se lembra).

Almacén de fonemas: activación dos sons.

Conversión acústico-fonolóxica: transforma os sons en fonemas; permítenos repetir palabras que non coñecemos ou palabras inventadas.

Métodos de percepción oral, expresión e repetición

1. Ruta fonolóxica: utilízase cando se fai repetir o concepto.
2. Ruta léxica: cando xa se coñece a palabra; sóalle á persoa, pero non sabe que significa.
   Análise acústica → Léxico auditivo → Léxico fonolóxico → Almacén de fonemas → Fala
3. Ruta semántica: cando o termo xa está integrado e é coñecido.
   Palabra falada → Análise acústica → Léxico auditivo → Sistema semántico → Léxico fonolóxico → Almacén de fonemas → Fala

Modelos de lectura

Permite coñecer os compoñentes gráficos do que se está a ver.

1. Análise visual: identificar as letras a partir dos signos gráficos.
2. Léxico visual: debe estar na memoria visual para poder identificar a palabra.
3. Sistema semántico: necesario para poder comprender.

Rutas e tipos de lectura

Lectura comprensiva:
Palabra escrita → Análise visual → Léxico visual → Sistema semántico

Lectura en voz alta de palabras coñecidas:
Palabra escrita → Análise visual → Léxico visual → Sistema semántico → Léxico fonolóxico → Almacén de fonemas → Conversión de grafema

Lectura de palabras que non comprendo:
Análise visual → Conversión grafema-fonema → Almacén de fonemas → Fala
(Omítese o sistema semántico; pódese inferir o seu significado mediante a experiencia).

Lectura de palabras familiares ou pouco coñecidas:
Palabra escrita → Análise visual → Léxico visual → Léxico fonolóxico → Almacén de fonemas → Palabra falada

Procesos de escritura

Léxico ortográfico: representacións ortográficas daquilo que imos escribir.

Almacén de grafemas: contén todos os grafemas necesarios para a escritura.

• Escritura espontánea:
  Sistema semántico-léxico → Léxico ortográfico → Almacén de grafemas → Palabra escrita
• Escritura ao ditado de palabras coñecidas:
  Palabra falada → Análise acústica → Léxico auditivo → Sistema semántico → Léxico ortográfico → Almacén de grafemas → Escritura
• Escritura ao ditado de palabras familiares:
  Palabra falada → Análise acústica → Léxico auditivo → Léxico fonolóxico → Léxico ortográfico → Almacén de grafemas → Palabra escrita
• Escritura ao ditado de palabras descoñecidas:
  Palabra falada → Análise acústica → Conversión acústico-fonolóxica → Almacén de fonemas → Conversión fonema-grafema → Almacén de grafemas → Palabra escrita
• Copia de palabras descoñecidas:
  Palabra escrita → Análise visual → Conversión grafema-fonema → Conversión fonema-grafema → Almacén de fonemas → Escritura

Procesos cognitivos e comunicación

Procesos cognitivos básicos:

• Memoria
• Percepción
• Atención

Comunicación: acto intencionado a través do cal existe un intercambio de información entre dúas ou máis persoas.

• Comunicación verbal: interacción baseada e realizada a través de símbolos lingüísticos, tanto orais como escritos.
• Comunicación non verbal: interacción desenvolvida a través de símbolos non lingüísticos, tales como xestos, sons non verbais, debuxos e a expresión facial e corporal.
• Comunicación funcional: interacción que transcende o modo específico de comunicación; o relevante é que a persoa logre comunicarse, con independencia do medio empregado.

Atención e comunicación

Definición: estado neurocognitivo de preparación que precede á percepción e á acción. É o resultado dunha rede de conexións corticais que regula e controla os outros procesos cognitivos. Permite focalizar o funcionamento cognitivo xeral cara a un obxectivo en particular.

Funcións da atención:

• Focaliza selectivamente a conciencia e resolve a competencia entre estímulos.
• Regula a entrada de información e facilita a percepción, a memoria e a aprendizaxe.

Clasificación da atención

Segundo a modalidade de entrada dos estímulos: visual, espacial e auditiva.

Segundo o grao de control:

• Voluntaria: prestar atención na clase (o que se desexa facer de xeito deliberado).
• Involuntaria: resposta a un son inesperado do contorno.

Segundo o modelo clínico de atención:

Redes atencionais de Posner

• Rede de alerta: sistema de vixilancia e alerta; implica a actividade xeral do organismo.
  • Estruturas: córtex prefrontal dereito, núcleo talámico intralaminar e núcleos do tronco encefálico.
  • Alteracións orgánicas: estado confusional agudo, hipervixilancia.
• Rede de orientación: capacidade de detectar estímulos do contorno.
  • Estruturas: córtex parietal, colículo superior e pulvinar.
  • Alteracións orgánicas posteriores: neglixencia unilateral, hemianopsia.
• Rede executiva: control voluntario da atención e da actividade do sistema atencional supervisor (actividade atencional de nivel superior).
  • Estruturas: cíngulo anterior, ganglios basais e córtex prefrontal dorsolateral.
  • Alteracións orgánicas anteriores: trastorno cognitivo de predominio atencional.

Avaliación da atención

Considéranse os modelos clínicos de atención e o sistema atencional de Posner:

• Trail Making Test: avalía a atención e a función executiva.
• Test de Stroop (palabras e cores): avalía a atención focalizada, selectiva e sostida.
• Test de bisección de liñas (modelo de Posner): avalía hemianopsias e neglixencias.

Sistemas de memoria e comunicación

Memoria: capacidade de reter información e utilizala para diferentes propósitos; proceso a través do cal se codifica, almacena e recupera a información.

• Memoria a curto prazo: inclúe a memoria de traballo (rexión prefrontal).
• Memoria a longo prazo:
  • Memoria declarativa ou explícita: recordo consciente de feitos e acontecementos.
    • Memoria episódica: utilízase para lembrar experiencias persoais contextualizadas en tempo e lugar (lóbulo temporal, hipocampo).
    • Memoria semántica: coñecemento xeral e conceptual (lóbulo temporal medial e frontal).
  • Memoria non declarativa ou implícita:
    • Memoria procedemental: habilidades motoras e hábitos (área motora suplementaria, ganglios basais, cerebelo).
    • Priming: facilitación polo estímulo previo (neocórtex).

Funcionamento executivo e control neurocognitivo

O funcionamento executivo implica sempre actividades complexas como a resolución de problemas novos e a modificación do comportamento adaptativo.

Córtex prefrontal: conectividade lateral, superficie medial e cara inferior ou orbitaria.

División funcional: control motor pola primeira motoneurona, córtex premotor, opérculo frontal e xeneralidades do funcionamento executivo.

Integración executiva: integra e relaciona a información sensitiva interna do individuo co medio externo. A atención abrangue a planificación, a resolución de problemas, o razoamento, a memoria de traballo e a creación e organización de secuencias temporais.

Funcións executivas cognitivo-sociais: atención, planificación, resolución de problemas, razoamento, memoria de traballo, creación e organización de secuencias temporais, inhibición e regulación do comportamento social, a personalidade e a linguaxe.

Subdivisións corticais e estruturas emocionais

• Córtex dorsolateral: memoria de traballo, conceptualización, planificación e razoamento (áreas supramarxinal e angular).
• Córtex orbitofrontal: o dano nesta zona produce escaso control emocional, labilidade afectiva e incapacidade para medir as consecuencias das accións; a persoa afectada adoita usar linguaxe obscena ou dicir moitas palabrotas.
• Córtex frontomedial (cíngulo anterior): regula a curiosidade e a motivación; as lesións provocan a perda da capacidade de dirixir axeitadamente a emotividade.
• Amígdala: procesamento do medo.
• Ínsula e ganglios basais: procesamento do desgusto e a aversión.
• Estriado ventral: procesamento da ira.
• Cíngulo anterior: controla o conflito entre o estado funcional do organismo e a información novidosa.
• Hipotálamo: estabiliza a rede de gratificación en conexión co córtex prefrontal, a amígdala e o corpo estriado.