Platonen Filosofia: Testuingurua, Ideiak eta Arima

Testuingurua eta Bizitza Garaia

Platonek bere gaztaroan bere hiriaren gainbehera ezagutu zuen: Periklesen inperioak ekarritako Peloponesoko Gerraren ondorioak, izurritea, hondamena, ezegonkortasun politikoa eta, azkenik, Hogeita Hamar Tiranoak eta Atenasen porrota.

Politika eta Atenasko egoera Platonen pentsamenduari erabat lotuta daude; horretaz gain, hiru eragin intelektual azpimarratu behar dira:

• Presokratikoen naturaren ikerketa: Platonen pentsamenduan eragin handia izan zuten errealitate sentigarriarekiko Heraklitoren jarrerak, Parmenidesen Izatearen inguruko ikerketak eta pitagorikoen matematikak.
• Sofisten pentsamendua: Horien aurrean, Sokratesek eta Platonek etika eta ontologia unibertsala defendatu zituzten (absolutismo morala), eta sistema demokratikoari kritika zorrotzak egin zizkioten.
• Sokratesen heriotza: Arrazoiaren bidez sofistek tradiziozko balioak erlatibizatu zituzten bitartean, Sokrates balioak arrazoian oinarrituz horiek unibertsal bihurtzen saiatu zen. Balio horiek politika-mailan aplikatu nahi izateak eraman zuen Sokrates heriotzara.

Ontologia: Ideien Teoria

Platonek bi errealitate-maila bereizten ditu:

• Errealitate sentigarria: Zentzumenen bidez hautematen den errealitate materiala da, etengabeko aldaketan eta mugimenduan dagoena.
• Errealitate adigarria: Arrazoiaren bidez hautematen den errealitate ideala da, geldia eta iraunkorra, zentzumenen bidez hauteman ezin dena.

Bi mundu horiek onartzen ditu Platonek, baina lehentasun ontologikoa errealitate adigarriari ematen dio, mundu sentigarria bigarren mailako errealitatetzat hartuz. Platonen ustez, benetako errealitateak Ideiak dira, iraunkorrak, betierekoak eta aldaezinak baitira. Ideien Teoria Platonen pentsamenduaren erdigunea da, eta gai horren inguruan antolatzen dira gainerako guztiak: ontologia, epistemologia, antropologia, etika eta politika.

Ideiak ez dira inolaz ere gogo-kontzeptuak; ez dira adimenak sortutako kontzeptuak, errealitate objektiboak baizik.

Izan ere, Platonen pentsamenduan Ideiak gauza sentigarrien kausak dira, eta gauza sentigarriak existitzen dira Ideietan parte hartzen dutelako. Mundu adigarrian dauden Ideien arteko erlazioa hierarkikoa da; hau da, ez daude Ideia guztiak maila berean. Ideia guztien gainetik Ongiaren Ideia dugu, Platonen ontologiaren gailurra, gauza eta ekintza guztien kausa eta helburu gorena.

Epistemologia: Ezagutzaren Teoria

Platonen ezagutzaren teoriari dagokionez, esan daiteke filosofoak Sokratesek hasitako lana sakondu eta jarraitu zuela; hau da, Platonek Sokratesen baldintzak onartu zituen (beharrezkotasuna eta unibertsaltasuna), baina ez zituen etikara bakarrik mugatu; aitzitik, Sokratesen ikuspegia zientzia osora zabaldu zuen.

Platonen ustez, zientzia ezin da mundu sentigarrira mugatu, hura etengabeko mugimenduan dagoelako. Berak pentsatzen du zientzia Ideiei buruzko jakintza dela. Beraz, objektu motaren arabera, Platonek bi ezagutza-maila bereizten ditu:

• Iritzia (doxa): Mundu sentigarriko objektuei dagokie.
• Zientzia (episteme): Mundu ulergarriko objektuei dagokie.

Ezagutza-prozesua dialektikoa da. Dialektika kontzeptuak esanahi desberdinak adierazten ditu: batzuetan, galdera-erantzunen jokoa adierazten du; beste batzuetan, Ideiak bereizteko zientzia; eta azkenik, mundu sentigarriaren aniztasunetik mundu ulergarriaren batasunera igotzeko metodoa. Igoera intelektual horretan matematikaz baliatzea da lehenengo urratsa, eta hezkuntza-prozesu baten ondorioz, Ideien eta Ongiaren Ideiaren ezagutzara bideratzen da.

Antropologia: Arimaren Hiru Zatiak

Arimari dagokionez, Platonek hiru zati bereizten ditu:

• Arrazionala: Goi-mailakoa eta nagusia; bere bertutea jakinduria da.
• Suminkorra: Adorea eta borondatea biltzen dituena; bere bertutea sendotasuna edo kemena da.
• Apetitiboa: Desioak eta grinak biltzen dituena; bere bertutea neurritasuna da.