Percorrido pola Literatura Galega: Movementos, Xeracións e Autores Clave (Séculos XX e XXI)

Contexto Histórico e Cultural (1906-1936)

A comezos do século XX, Galicia vive un período de transformación social e política. O sistema da Restauración entra en crise, e xorden movementos como o agrarismo, o nacionalismo e organizacións como Solidaridad Gallega ou Acción Gallega. A ditadura de Primo de Rivera (1923) remata coa chegada da Segunda República (1931), que impulsa iniciativas como o Partido Galeguista e o Estatuto de Autonomía.

Neste contexto nacen as Irmandades da Fala (1916), que defenden a lingua galega e impulsan a súa normalización: cooficialidade, ensino en galego, edicións literarias, dicionarios e gramáticas. Fundan editoriais (Nós, Céltiga, Lar), publicacións como A Nosa Terra, compañías teatrais e o Seminario de Estudos Galegos (1923). Tamén destaca a Real Academia Galega (1906) que promove o proceso de estandarización lingüística cun galego diferencialista (enxebre).

A Poesía no Primeiro Terzo do Século XX

A poesía das Irmandades da Fala

A poesía iníciase como continuación do Rexurdimento pero busca renovación estética e temática. Destacan:

• Antón Noriega Varela: en Do Ermo, combina poesía costumista (visión rural conservadora) e montañesa (amor á natureza, ton sinxelo).
• Ramón Cabanillas: Poeta central do período, representa o "poeta da Raza". Evoluciona desde o modernismo (nostalxia, desterro en Vento Mareiro) ata a poesía cívica (Da terra asoballada) e mítica (Na noite estrelecida, O bendito San Amaro). Na posguerra publica obras intimistas como Da miña zanfona ou Samos.

Tamén destacan:

• Gonzalo López Abente: con Nemancos, inspirado en Pondal.
• Vitoriano Taibo: con influencias do saudosismo portugués, patriótico e descritivo.

A poesía de vangarda

As vangardas europeas (anos 20-30) rompen co tradicional e chegan a Galicia coa Xeración do 25, formada por autores influídos polas Irmandades e o Grupo Nós.

Características comúns da Vangarda

• Liberdade creativa.
• Arte deshumanizada.
• Linguaxe poética renovada.

Movementos Vangardistas

• Creacionismo (único -ismo galego auténtico): liderado por Manuel Antonio (De catro a catro), poesía de imaxes libres, versolibrismo, léxico mariñeiro, disposición visual novidosa.
• Neotrobadorismo: recrea cantigas medievais con imaxes modernas (Nao senlleira de Bouza Brey, Cantiga nova... de Cunqueiro).
• Imaxinismo/Hilozoísmo: poesía breve e paisaxística, con linguaxe metafórica (Proel, O galo de Amado Carballo).

A prosa no primeiro terzo do século XX

O Grupo Nós moderniza a narrativa galega, introduce correntes europeas e impulsa o ensaio.

Temas principais

• Identidade galega.
• Mundo rural en decadencia.
• Defensa da lingua.
• Narrativa etnográfica.
• Crítica social, humor macabro, simbolismo e naturalismo.

Ensaios

• Risco: visión de Europa, ensaio intelectual.
• Otero Pedrayo: gran diversidade temática (xeografía, historia...).
• Castelao: pensamento político galeguista e nacionalista (Sempre en Galicia).

Narrativa

• Risco: novelas introspectivas (Arredor de si).
• Castelao: estilo claro e humorístico (Cousas, Os dous de sempre), fusiona plástica e literatura.

O teatro no primeiro terzo do século XX

O teatro galego desenvólvese tarde pero medra grazas ás Irmandades da Fala, que o usan como medio de transmisión do ideario galeguista.

• Irmandades: fomentan o teatro tradicional e tamén textos máis modernos como os de Cabanillas (O mariscal).
• Grupo Nós: madurez teatral, mestura tradición e vangarda, simbolismo escénico e expresión artística.

Obra clave: Castelao, Os vellos non deben namorarse, cunha posta en escena innovadora e temática universal (amor a destempo).

Vangardas: en teatro, destaca Risco con A fiestra baldeira, que introduce simbolismo e arte plástica nun ambiente popular.

A Literatura Galega na Posguerra e o Franquismo

Promoción de Enlace

Esta promoción serve de nexo entre a Xeración do 36 e a Xeración das Festas Minervais. Nace na década dos 20 e desenvólvese en plena represión cultural galega.

Características xerais

• Visión negativa do mundo.
• Actitude resignada e desesperada.
• Desorientación estética.
• Carencia de unidade creativa.
• Ausencia de órganos literarios en galego (revistas, xornais, editoriais...).

Autores destacados

• Luz Pozo Garza: Poesía culta con referencias artísticas e literarias. Vitalismo dominado polo amor. Visión nostálxica e tendencia erótica.
• Antón Tovar: Poemarios intimistas. Temas: soidade e desánimo. Estilo: sinxelo e musical.
• Manuel Cuña Novás: Fundador da “Escola da Tebra”. Existencialismo. Visión pesimista e angustiada da vida.

Xeración das Festas Minervais

Nacemento: Entre 1930 e 1940. Diferéncianse da promoción anterior en que non viviron a Guerra Civil.

Actividade cultural

• Restauración das Festas Minervais.
• Colaboración no diario La Noche.
• Publicación na colección Illa Nova.
• Fundación da editorial e grupo “Brais Pinto”.
• Inicio do nacionalismo revolucionario.

Obxectivos e influencias

• Resposta ao illamento da ditadura.
• Influencia do mundo cultural francés.
• Búsqueda de novas formas artísticas.

Estilo e contribución

• Rupturismo (rompemento coas normas artísticas tradicionais).
• Renovación poética galega.
• Fusión de vangardismo e tradición galega:
  • Poesía cívica.
  • Existencialismo rosaliano.
  • Celtismo pondaliano.
  • Paisaxismo.

Literatura de Fins do Século XX e Comezos do XXI

Contextualización

A morte de Franco (1975) marca o inicio da Transición (1975–1981) e o proceso cara a un Estado democrático. Galicia obtén o Estatuto de Autonomía, logrando un importante grao de autogoberno. A censura persiste ata 1978.

• Mellora da situación da lingua galega: presenza na escola e nos medios.
• Aumento dos espazos de liberdade: impulso das publicacións en galego.
• Nacemento de novas editoriais: Edicións Xerais de Galicia (1980).
• Premios literarios que favorecen a produción e calidade das obras.

Esta etapa corresponde á terceira fase da época contemporánea segundo Francisco Rodríguez: “Na encrucillada: a loita polo futuro...”

A Poesía dos Anos 80 e 90

Características xerais

• Volta ao “eu” e á identidade individual.
• Dinamización poética favorecida pola eclosión da escrita feminina e feminista, a coincidencia de varias promocións activas e a pluralidade de estilos e tendencias.
• Cambios de rumbo importantes.

Estética do Socialrealismo (Anos 60–70)

Autores nados entre 1940 e 1955. Contexto: loita antifranquista, nacionalismo. Escrita con:

• Carga ideolóxica.
• Denuncia e reivindicación.
• Defensa da lingua.
• Oposición á opresión social e nacional.
• Desexo de liberdade.

Autores destacados do Socialrealismo

• X. Vázquez Pintor.
• Darío Xohán Cabana: Verbas a un irmao (socialrealismo), Romanceiro da Terra Chá (paisaxismo). Uso de formas clásicas para tratar erotismo e patria.

Poesía Galega desde 1976: A Renovación

Reacción contra o socialrealismo (desde 1976). Obra destacada: Con pólvora e magnolias (Méndez Ferrín). Renovación consolidada na primeira metade dos 80, iniciando a chamada “idade de ouro” da poesía galega.

Xeración dos 80

Contexto: Participación en revistas (Luzes de Galiza), premios literarios e publicacións en coleccións poéticas.

Trazos principais

• Renovación estética.
• Culturalismo: referencias literarias, musicais e míticas (celtas, gregos, etc.).
• Diálogo entre modernidade e tradición (ex.: Cunqueiro e Pessoa).
• Contracultura urbana e marxinal (ex.: Lois Pereiro, Xela Arias).
• Erotismo e introspección.
• Coidado lingüístico, rítmico e formal: a poesía como arte da linguaxe.

Autores destacados

• Álvarez Cáccamo.
• Xela Arias: rebeldía, experimentación, discurso antipatriarcal (Darío a diario → maternidade).
• Ramiro Fonte.
• Pilar Pallarés.
• Lois Pereiro: expresión expresionista, irónica.
• Manuel Forcadela: barroquismo, sensualismo, metapoesía, rigor formal.
• Ana Romaní.
• Xavier Seoane.
• Luísa Villalta: coidado formal, referencias musicais, reflexión sobre a condición feminina.

Crise poética a finais dos 80

Perda de acollida por parte do público, peche de coleccións poéticas e predominio da narrativa nas editoras. Mudanza de xénero por parte de moitos poetas. Fernán Vello funda Espiral Maior (comezos dos 90), editorial relevante para a poesía posterior.

Xeración dos 90 (Poesía)

Reacción contra a estética dos 80. Nace nun contexto de relativo estancamento da poesía. Moitos autores con estudos de lingua, literatura ou filoloxía galega, o que lles confire maior dominio da lingua e da tradición literaria.

Características xerais

• Continuidade con respecto aos 80, pero con trazos propios.
• “Intimismo da experiencia”: tratamento vivencial de temas tradicionais (amor, vida, morte, patria).
• Linguaxe coidada, pero máis directa e coloquial.
• Versolibrismo predominante e afán experimental, rompendo coas formas poéticas tradicionais.
• Redución da carga culturalista.
• Recuperación da poesía comprometida, desde ópticas alternativas (feminismo, ecoloxismo, anticapitalismo), cun diferente enfoque do socialrealismo clásico.

Poetas representativos

• Fran Alonso, Yolanda Castaño, María do Cebreiro, Lupe Gómez, Carlos Negro, Olga Novo, Enma Pedreira, Rafa Vilar, Francisco Souto.

Novísima Poesía (Novo Milenio)

Contexto: Diversidade de voces nos 90 leva a tentativas de clasificación. Novas promocións a partir do 2000, ligadas á desaparición de editoriais e coleccións.

Características comúns

• Continuidade do peso da escrita feminina e feminista.
• Compromiso social: feminismo, ecoloxismo, violencia de xénero, etc.
• Experimentación formal e temática: fragmentarismo, intertextualidade, simboloxía, relación con outras artes.
• Poesía da experiencia: ton directo, forma tradicional, temas da épica cotiá.

Novas formas de difusión

• Ciberliteratura.
• Performances músico-poéticas (Exemplo: Aldaolado, con Lucía Aldao e María Lado).

Autores/as destacados/as

• Rosalía Fernández Rial, María Lado, Daniel Salgado.

Teatro Galego de Fins do Século XX e Comezos do XXI

Tendencias principais

• Teatro crítico e comprometido coa realidade: Uso do humor e da sátira. Temas: conflitos de parella, soidade, marxinalidade social.
• Culturalismo: Uso do teatro dentro do teatro. Reflexión sobre vida e escena. Intertextualidade. Adaptacións de novelas contemporáneas (O lapis do carpinteiro, A esmorga...).
• Teatro experimentalista: Renovación das linguaxes escénicas. Multidisciplinariedade.
• Teatro lúdico (comedia): Representantes: Pazó, Cadaval. Modalidades: comedia de enredo, musical, policial...

Autores principais (Xeración Post-Abrente)

Promoción dos 80

• Manuel Guede Oliva, João Guisán Seixas, Miguel Sande.

Promoción dos 90

• Quico Cadaval, Teresa González Costa, Cándido Pazó, Rubén Ruibal Armesto.

Narrativa Galega de Fins do Século XX e Comezos do XXI

Evolución

Pasa da narrativa realista con preocupación social a fórmulas máis complexas e experimentais: construcións alegóricas, multiperspectivismo, fragmentarismo. A literatura serve como medio de reflexión sobre a identidade colectiva e as eivas históricas de Galicia (menor presenza nos anos 80).

Tres momentos clave

1. Autores da Transición (fins dos 70 e inicios dos 80): Xavier Alcalá, Paco Martín, Anxo Rei Ballesteros, Marina Mayoral, Carlos Casares.
   • Primeira etapa: renovación formal, ambientación na Galicia franquista, elementos autobiográficos, modernidade narrativa (Vento ferido, Cambio en tres).
   • Segunda etapa: abandono da Nova Narrativa Galega, regreso a técnicas tradicionais, ambientación histórica.
2. Eclosión dos 80 (autores nados nos 50): Publican as súas primeiras obras a finais dos 80. Fomento da novela pola presenza do galego no ensino e a orientación comercial das editoriais. Aumento da narrativa infantil e xuvenil.

Narrativa Galega de Finais do Século XX e Comezos do XXI

Contexto xeral: Abandono dos estilos experimentais da Nova Narrativa. Fin das temáticas ruralistas debido á nova realidade sociolóxica. Aumento de títulos e autores/as con tendencias diversas.

Tendencias principais

• Narrativa de xénero: Ficción científica, erótica, sentimental, misterio, western, piratas, novela negra... Crítica social e costumismo urbano. Destacado: Suso de Toro.
• Narrativa humorística: Humor combinado con crítica social e de costumes.
• Novela histórica.
• Narrativa memorialística sobre o 36: Aborda a Guerra Civil.
• Narrativa fantástica e marabillosa: Segue a liña de Cunqueiro e a tradición artúrica/cabaleiresca.
• Narrativa lírica: Estilo poético, sentimentalidade e exploración connotativa da linguaxe.
• Narrativa de evocación: Evocación do mundo tradicional galego, pasado das comunidades costeiras ou Compostela universitaria.
• Narrativa urbana e experimental: Estilo contracultural e posmoderno. Aparece a literatura bravú: Xurxo Souto e Santiago Jaureguízar.
• Narrativa sociolingüística: Explora o conflito idiomático da sociedade galega.

Autores destacados

Marilar Aleixandre, Darío Xohán Cabana, Agustín Fernández Paz, Manuel Rivas, Suso de Toro.

Manuel Rivas: gran proxección mediática e editorial. Obras clave: Un millón de vacas, Que me queres amor?, O lapis do carpinteiro, Os libros arden mal.

Narrativa do Século XXI

Contexto adverso: Crise económica de 2008, pandemia da COVID. Redución de axudas institucionais e presión editorial.

Fenómeno salientable: Eclosión da narrativa de mulleres

• Protagonismo feminino e autoafirmación.
• Relacións persoais (nai-filla, amigas...).
• Cuestionamento do patriarcado e roles tradicionais.
• Reivindicación de figuras femininas históricas.
• Exploración de temas sociolóxicos e psicolóxicos (doenzas mentais, etc.).

Pioneiras: Xohana Torres, Mª Xosé Queizán, Helena Villar.

Novas voces: Rosa Aneiros, Anxos Sumai, Ledicia Costas, María Reimóndez.

Outros autores: Agustín Agra, Diego Ameixeiras, Manuel Darriba, Séchu Sende, Manuel Núñez Singala.

Ensaio Galego Contemporáneo

Evolución

Nacemento co Grupo Nós, recuperación co Grupo Galaxia. Nos anos 80-90: eclosión grazas a revistas, coleccións e traballos institucionais.

Tipos e temas principais

• Económico: X. Manuel Beiras.
• Político, histórico, sociolóxico, psicolóxico.
• Cultural e artístico: Mª do Cebreiro, Antón Figueroa, Luísa Villalta.
• Lingüístico e sociolingüístico: R. Carvalho Calero, X. Alonso Montero, Núñez Singala.
• Antropolóxico.
• Feminista: Teresa Barro, Mª Xosé Queizán, Teresa Moure, María Reimóndez.
• Biografías e memorias: Autores como Neira Vilas, A. Fernández Paz, Álvarez Cáccamo, Mª Xosé Queizán.