Resumen da morfosintaxe galega e da literatura galega de 1936 a 1976

Conceptos Fundamentais da Lingüística Galega

Morfosintaxe

Morfosintaxe: estudo das distintas clases de palabras (morfoloxía) e da relación que establecen entre si (sintaxe).

Unidades Lingüísticas

• Monema: unidade mínima dotada de significante e significado.
• Palabra: formada por monemas: substantivos, adx., pronom., artigos, verbos, adv., prep., conx.
• Frase: constituída por palabras, desenvolve unitariamente unha función sintáctica.
• Oración: unidade sintáctica máis alta constituída por frases. Realiza unha predicación, polo que é necesario un verbo.

Tipos de Frases

• Frase Nominal (FN):
  • Determinante (ou núcleo da FN): Artigos, pronomes determinantes (posesivos, demostrativos, indefinidos, relativos, numerais).
  • Núcleo: substantivo, pronome.
  • Modificador: adxectivo, frase preposicional, oración subordinada adxectiva.
• Frase Adxectiva (F. Adx.):
  • Modificador: adv.
  • Núcleo: adx.
  • Modificador: frase preposicional, frase adxectiva ou adverbial, oración subordinada substantiva.
• Frase Adverbial (F. Adv.):
  • Modificador: adv.
  • Núcleo: adv.
  • Modificador: adv., frase prep., oración subordinada adverbial.
• Frase Preposicional (F. Prep.):
  • Enlace: prep.
  • Termo: frase nominal, adx., adv., prep., oración subordinada.
• Frase Verbal (F. Verb.):
  • Núcleo: verbo / perífrase.
  • Complementos: CD, CI, suplemento, CCirc., Atr., Predicativo, C. Ax.

Funcións Sintácticas

• Suxeito: FN, pronome persoal ou det., oración subordinada substantiva. Implícito ou explícito. Impersoal.
• Complemento Directo (CD): o, a, os, as. Unidades: FN, pronome átono, F. Prep.
• Complemento Axente (C. Axente): foron vistos, voz pasiva. Unidades: F. Prep. (por).
• Complemento Indirecto (CI): lle/lles.
• Complemento Circunstancial (CC): lugar, tempo, modo, cantidade, instrumento, compañía, negación. Unidades: FN, F. Adv., F. Prep.
• Atributo (Atr.): verbos copulativos. Unidades: FN, F. Adx., F. Prep.
• Complemento de Réxime (C. Réxime): aspirar a, queixarse de... Unidades: F. Prep.
• Complemento Predicativo (C. Predicativo): substituír por así ou iso. Unidades: F. Adx., F. Prep.
• Complemento Indirecto Redobrado (CI Redobrado): deiche as chaves a ti.

Tipos de Oracións

• Oracións Atributivas:
  1. Caracterizadoras: o Atr. é un Adx.: "Ela é simpática."
  2. Identificadoras: o Atr. é un Subst.: "Eses homes son cooperantes."
• Oracións Pasivas:
  1. Pasiva perifrástica: perífrase + participio: "Ela foi xulgada por un xurado."
  2. Pasiva reflexa: "Aquí fixéronse moitas cousas."
• Segundo a actitude do falante: enunciativa, exclamativa, interrogativa, dubitativa, desiderativa, imperativa.

Valores de "Se"

1. Conxunción:
   • Completiva (preguntoume se tiña frío).
   • Condicional (se ves comigo, dareicho).
2. Pronome:
   1. Reflexivo (CD: lavou as mans).
   2. Recíproco (CD, CI: os mozos saudáronse).
   3. Pasiva reflexa: véndense pisos nese edificio, cómprase coche.
   4. Marca de impersonalidade: fálase da suba de prezos.
   5. Verbos pronominais: queixarse.

Panorama da Literatura Galega (1936-1976)

Contexto Histórico: A Guerra Civil e o Exilio

A Guerra Civil (1936-1939) supuxo a ruptura do movemento político e cultural iniciado coas Irmandades, Xeración Nós, Seminario de Estudos e o Partido Galeguista, os cales estaban no cárcere ou no exilio. Houbo unha forte represión de todo aquilo que puidese atentar contra a patria.

A Novela no Exilio

• Lorenzo Varela: Publica Lonxe e Catro poemas para catro gravados.
• Luís Seoane: Fardel de exiliado, Na brétema de Santiago, As cicatrices... Tema: emigración europea e americana e o pasado celta e medieval.
• Castelao: Sempre en Galiza: discrepancias cos políticos republicanos, concepto de Galiza como nación, antiimperialismo, federalismo, denuncia social anticentralista.
  • Teatro: Os vellos non deben de namorarse: trazos innovadores, expresionistas e simbolistas.
• Eduardo Blanco Amor: director de publicacións, asesor literario de Emecé Editores. A esmorga: publicada en Bos Aires, a Editorial Galaxia intenta publicar a obra pero foi rexeitada pola ditadura franquista, polo que chega a Galicia de forma clandestina.
• Silvio Santiago, Ramón de Valenzuela: vivencias persoais no exilio e na Guerra Civil.

A Prosa (1936-1976)

A prosa sofre un retroceso despois da Guerra Civil pola causa do exilio e a censura que silencia os escritores.

Ánxel Fole

Libros de contos: Á lus do candil, Terra brava, Contos da néboa... Temática popular con elementos parapsicolóxicos, premonicións, telepatía, supersticións, aparicións, crenzas tradicionais (meigas, Santa Compaña)... Contos de medo e misterio ambientados no Courel ou Lugo.

Álvaro Cunqueiro

Mestura de imaxinación, realismo e humor: Merlín e familia, Os outros feirantes... Recrea as crenzas e o pensamento do rural galego, plasmando a personalidade en personaxes reais ou imaxinarios.

Eduardo Blanco Amor

Os biosbardos, A Esmorga, Xente ó lonxe. Recrea o seu Ourense natal, dando cabida ás clases populares urbanas, obreiros, prostitutas e introducindo ambientes opresivos da cidade.

Xosé Neira Vilas

Recrea a Galiza nos anos 20 e 30. Obras centradas na emigración, mundo urbano ou inxustiza social: Memorias dun neno labrego, na que Balbino rebélase e abandona a casa tras sufrir do pai un castigo humillante a causa dun enfrontamento co fillo do señor.

A Nova Narrativa (1957-1970)

Autores da Xeración dos 50 con formación universitaria e literaria que traen novas técnicas e temáticas da narrativa universal do momento con autores coma Joyce, Kafka, Woolf, Duras...

Características da Nova Narrativa

1. Temas sociais: emigración a Europa, despoboamento rural, crítica social en clave simbólica e antirrealista.
2. Cambio espazo-temporal: a lugares sórdidos. Espazo psicolóxico e angustioso, presenza de analepses.
3. O heroe: personaxes con traumas e eivas físicas e psíquicas. Protagonistas inseguros e desequilibrados.
4. Monólogo interior: discurso mental dos personaxes a través dunha sintaxe caótica, desaparece o narrador.
5. Existencialismo e mundo absurdo: presenza da morte, falta de identidade, liberdade, violencia...
6. Cambio no narrador: alternancia de narradores autodiexéticos con varias voces narradoras, focalizacións externas ou subxectivas.
7. Cambio na linguaxe: a linguaxe narrativa galega innova.

O Teatro Galego (1936-1976)

Durante a Guerra Civil só houbo representacións politicamente inofensivas para o réxime franquista. Editorial Galaxia axuda á recuperación do teatro a partir de 1959 coa publicación de Vieiro choído de Franco Grande, a estrea de O incerto señor Don Hamlet de Cunqueiro e o grupo teatral do coro Cántigas e Agarimos.

Tipos de Teatro

• Teatro costumista, desenvolto por un sector das Irmandades antes da guerra.
• Teatro simbolista e expresionista da preguerra.
• Teatro existencialista de fonda reflexión sobre a identidade da persoa.

A Xeración dos 50 no Teatro

Franco Grande, Arcadio López Casanova, Xoana Torres, María Xosé Queizán, Manuel María. A obra teatral inclúe: farsas, pezas infantís, autos, dramas épicos. Intención educadora e de concienciación nacional e social que fan reflexionar de forma crítica sobre o pasado e aspectos da realidade galega actual.

Rexurdimento das Actividades Teatrais (Anos 60)

Teatro Independente, iniciado co grupo de Manuel Lourenzo O Facho. Obras de axitación antifranquista e pronacionalista, teatro experimental.

Certames e Mostras de Teatro

Certames e mostras de teatro de Ribadavia, Agrupación Cultural Abrente (1973): Agrelo Ermo, Prego, Euloxio Ruibal, Manuel Lourenzo e Vidal Bolaño impulsan a profesionalización do sector, conseguen a normalización lingüística no teatro, promoveron premios, formación teatral, incorporaron recursos do teatro europeo, crearon un teatro actual e comprometido con denuncia social. As obras que escribiron foron encadradas no Teatro da derrota e da dignidade, con personaxes marxinais, antiheroes que mostran que os perdedores son o resultado dunha sociedade tóxica.

A Poesía Galega de Posguerra

Xeración do 36

• Luís Seoane: (exiliado en Arxentina: pintor, poeta e autor de teatro. Recolle na súa obra o mundo da emigración e o pasado celta e medieval: Fardel de exiliado, As cicatrices).
• Lorenzo Varela: (denuncia a situación do país na posguerra dende o exilio).
• Celso Emilio Ferreiro: (poeta social, intimista e autor de poesía satírica).
• Aquilino Iglesia Alvariño: (visión humanizada da natureza en verso libre, sonetos modernistas).
• Álvaro Cunqueiro: (surrealismo: Poemas do si e non; poesía deshumanizada cubista: Mar ó norde; neotrobadoresca: Dona do corpo delgado; poesía da nostalxia: Herba aquí ou acolá).

Promoción de Enlace

Poetas bilingües que se formaron nos primeiros anos da posguerra. Combinan compromiso social coa angustia existencial ou o erotismo vitalista.

• Luz Pozo Garza: O paxaro na boca: temática sensual, amorosa. Verbas derradeiras: morte, desamor e angustia existencial.

Xeración das Festas Minervais

Xurdiron a través de certames literarios nos anos 50 chamados así.

• Poesía intimista existencial: a morte, a soidade, desesperanza (Poetas da Escola Tebra).
• Socialrealismo, poesía de denuncia: opresión, solidariedade, futuro de Galiza.

Uxío Novoneyra

Poeta antibelicista, reclama a liberdade ante as represalias de Franco, defensa da lingua, reivindicación nacionalista.

Méndez Ferrín

Poesía de denuncia (ton menos panfletario), erótica, existencial (nostalxia do pasado e reflexión sobre a vida).

• Atópome coa testa contra o muro: lembranza da infancia desde a desolación dun recordo que mostra a dor da represión franquista vivida. Poema existencialista e intimista á vez que de denuncia social, traumática experiencia da represión franquista que leva ao poeta a recordar a súa infancia con dor.

Sociolingüística: O Galego (1936-1975)

A Represión Franquista e a Desgaleguización (Anos 40)

O franquismo reprimira a diversidade lingüística no seu obxectivo de uniformización cultural de España, considerando antipatriótico e separatismo a quen se exprese en galego.

A desgaleguización: promovida polo Estado e a Igrexa, o Exército, o sistema educativo, a emigración e os medios de comunicación. Prexuízos diglósicos sociais, aumento do monolingüismo castelán. No exilio promóvese a publicación de libros e a emisión de programas de radio en galego, creación de grupos teatrais e celebración de actos culturais coa intención de manter viva a cultura galega.

Iniciativas de Recuperación (Anos 50 e 60)

• Anos 50: Editorial Galaxia abandona a loita política clandestina, publicando a revista Grial e editando libros en tódolos xéneros e sacando á luz a Revista de Economía de Galicia.
• Anos 60: Recuperación da cultura coa creación de Edicións Castro, nacemento de organizacións políticas nacionalistas, cátedra de Lingua e Literatura Galega na USC, Instituto da Lingua, aparición da nova canción galega ou emisión de programas en galego na TVG.

Conflito e Diglosia

Definición de Diglosia

Diglosia: prodúcese cando dentro dunha comunidade que se desenvolve en dous idiomas, créase un desequilibrio para unha das linguas, quedando relegada para uso informal e a outra para uso formal.

Prexuízos Lingüísticos

Minusvaloración do noso idioma debido á discriminación que sufriu dende o s. XV. Os prexuízos provocan un retroceso na lingua galega, identificándoa cunha clase e nivel económico baixos. Sectores hexemónicos presentan o proceso de normalización lingüística coma unha agresión para o castelán como lingua dominante. Insistencia na educación aos galegofalantes por "falar mal", os neofalantes son considerados radicais ou que o fan por modismo.

Situación Actual do Idioma

O galego vive un proceso de normalización coa adquisición de novos ámbitos e unha nova consideración social. O castelán segue a gañar máis falantes nas zonas urbanas e xeracións máis novas, e a progresiva desaparición da sociedade tradicional acelera a desgaleguización.

• 1978: o galego é lingua cooficial de Galicia, creación de institucións autonómicas no marco constitucional, aparición da Radio Galega e da TVG.

Certos sectores manteñen un discurso galegofóbico, opoñéndose ás medidas normalizadoras do galego.