Orixe e evolución do galego: da romanización ao estándar actual

Orixe do galego

O galego procede do latín, que se estendeu pola Gallaecia coa romanización. A evolución do latín dá lugar a unha lingua diferenciada a partir do século IX, na que inflúen o substrato prerromano, o superestrato xermánico e as particularidades morfosintácticas, fonéticas e léxicas propias.

O substrato prerromano

Antes da chegada de Roma, o noroeste peninsular estaba habitado por pobos indoeuropeos e preindoeuropeos que deixaron pegadas na lingua: a agrafía, a cohesión política dispersa e os constantes enfrontamentos dificultaron a latinización inicial, que só se consolidou polo dominio e a superioridade cultural romana.

Entre os vestixios máis significativos atópanse palabras como xoias, gal, icia ou abre (das que se conservan restos nas formas preindoeuropeas), así como topónimos relacionados coa pedra e a orografía.

A romanización

A expedición de Augusto e a fundación de colonias marcaron o inicio da romanización. O territorio era de difícil control e a hostilidade fixo que a única opción dos romanos fose a presenza militar, requisito indispensable para acceder á cidadanía romana. Por iso, os indíxenas latinizáronse por desexo de ser cidadáns romanos.

A partir do século V, a Gallaecia acadou un alto nivel sociocultural, integrouse na civilización romana e adoptou a cultura latino-cristiá, co latín vulgar como lingua oficial.

O galego antigo (séculos IX-XV)

Desde o século IX até o XV, o galego é a lingua oral de todos os falantes da zona. Ata o século XV todos o falaban, e na Idade Media a situación lingüística estaba normalizada. A suplantación do latín polo galego-portugués prodúcese ao longo do XIII, e as primeiras escritas aparecen no XVI.

É esperable que se produzan manifestacións poéticas. A influencia da lírica provenzal dá lugar á lírica galega do século XII. Os trobadores responden con cantigas que se adaptan da lírica provenzal (amor e escarnio) e outras que integran a lírica de tradición oral anterior (amigo).

Características do galego-portugués trobadoresco

• Gráfico: polimorfismo e fonemas vocálicos nasais.
• Fonético: diptongos e hiatos, mesmas vogais e sistema de sibilantes.
• Morfosintáctico: non varía o -or; os demostrativos simples reforzados; er e ido pasan a udo; posesivos sen artigo; uso de que.
• Léxico: perda de vogais, caída dos hiatos e ensordecemento das sibilantes.

O galego medio (séculos XV-XVIII)

Coa chegada de novas clases foráneas e a introdución do castelán na administración e na escrita, a fidalguía autóctona adopta o castelán e convértese nunha elite dominante. Preséntase unha situación diglósica: o castelán é a lingua maior e o galego a menor, excluída da cultura e da administración. As consecuencias son:

1. Non se establece un patrón culto, nin un modelo gramatical, o que provoca a fragmentación dialectal.
2. O vocabulario redúcese ao rural e ao básico, non se desenvolve e deixa de usarse en certos ámbitos.
3. Falta de vocabulario que se rellena con castelanismos, especialmente en topónimos.
4. Desprezo e incapacidade de asumir o prestixio da cultura: prexuízos sociais e lingüísticos e autoodio.

Características do galego medio (XVI-XVIII)

• Gráfico: xeneralización do uso de <ñ> e .
• Fonético: perda de vogais, /θ/, gheada e gueada.
• Morfosintáctico: dialectalización, plurais castelanizados e distinción de teche.
• Léxico: castelanismos e alternancias nas terminacións -çon, -ción, -zon, -ço/-ça, -cio/-cia, -zo/-za e -nça, -ncia, -nza. Aparición do primeiro pseudogalleguismo (colúa, por columna).

O galego moderno (XIX-1916)

No século XIX consolídanse dúas tendencias: (1) o castelán afianzase como primeira lingua das elites e segunda lingua das clases intermedias, gañando falantes de forma lenta fronte ao galego; (2) intensifícanse os prexuízos, incluído o autoodio.

Os principais impulsores desta situación foron:

1. A Escola pública (Ley Moyano, 1857), que converte o castelán na única opción de formación.
2. A administración centralizada, que só emprega o castelán.
3. A prensa do XIX, cuxos titulares son en castelán.
4. Os fluxos de poboación: as industrias foráneas espallan o castelán, e os galegos emigran a Hispanoamérica.

Fronte a esta situación, un pequeno grupo de elite culta reivindica o galego e promove a súa presenza na cultura, aínda que había exclusión. En 1906 nace a Real Academia Galega.

Características do galego do XIX

• Gráfico: acentos en vogais abertas e pechadas, apóstrofo e trazo.
• Fonético: alteracións do vocalismo átono (música → múseca), gheada e seseo, /ŋ/ (ene velar) representada como , alteracións consonánticas (cabra → craba, gloria → groria) e grupos consonánticos conservados, reducidos (resinado) ou vocalizados (reuto).
• Morfosintáctico: plurais reduplicados (reises, leises).
• Léxico: castelanismos, pseudogalleguismos, arcaísmos e dialectalismos (ofisiás, decer).

O século XX ata 1936

Neste período xeneralízase o uso de , <ñ> e . Aparecen arcaísmos (conquerir, tebras), enxebrismo (bágoa, semellar), pseudogalleguismos e hiperenxebrismos (brilo, estrano, orgulo), castelanismos (antoxo, ánxel, membrillo) e neoloxismos (adicanza, figuranza, pescudación).

Protoestándar (posguerra-1975)

Realízase unha simplificación ortográfica: elimínanse os apóstrofos, os trazos, os acentos graves e circunflexos (cun, ler, polo). Preténdese eliminar o castelanismo, reducir arcaísmos e hiperenxebrismos, e incorporar cultismos e neoloxismos.

Estándar (1975-actualidade)

Prodúcese a normativización gráfica e morfolóxica, e intentase eliminar o castelanismo. Suprímense os arcaísmos e hiperenxebrismos e inclúense cultismos e neoloxismos.

Influencias externas

Superestrato xermánico

Coa invasión romana do século V, os suevos (bárbaros) estableceron o seu reino na Gallaecia. Aínda que o superestrato político tivo máis peso, a influencia cultural e lingüística foi limitada, xa que a maioría da poboación era hispanorromana. Os guerreiros suevos, con administración e cultura comparables á romana, deixaron:

• Antropónimos: Afonso, Álvaro, Luís…
• Topónimos rematados en -ar, -mil, -ende, -monde, -riz ou -ris, -ufe ou -ulfe, -ei, -áns ou -án: Belesar, Samil, Ermisende, Baamonde, Guitiriz, Mandufe, Forcarei, Bertamiráns…
• Outros nomes como Suevos, Godos, Gudiña…

Influencia árabe

Tras a invasión musulmá de 711 e o fin do reino visigodo, a influencia árabe chega ao galego-portugués, ao catalán e ao español de forma indirecta. Destacan:

• Topónimos: Mezquita, Atalaia, Almuzara, Almuiña…
• Gandaría e agricultura: cenoria, algodón…
• Construción: azotea, albanel…
• Administración: aldea, arrabalde, barrio…
• Ciencia: cifra, logaritmo, álxebra…
• Oficios: alfaiate, alférez…
• Expresións como oxalá ou de balde.