Numerales y mensurativos en lengua maya: guía de cuantificadores, clasificadores y ejemplos
MENSURATIVOS
Jump'íit janal - un poco de comida (1.- Tum)
Juncháach silantro - un manojo de cilantro (2.- Ka'a)
níich' - bocado o mordisco (3.- óox)
p'íit - poco (4.- Kaan)
xéet' - parte (5.- jo'o)
xu'k' - mecate (6.- wak)
cháach - manojo (7.- úuk)
pakab - camada (animales) (8.- waxak)
ch'úuy - racimo (9.- bolon)
híil - cosa larga (10.- lajún)
koop - rollo
múuch' - grupo
NUMERALES
Junkúul Ja'as
Junp'éel aanalte'
héek' - gajo o rama kuj - puma
kúul - mata Panch'eel - tucán
pek' - planta Sáabin - comadreja
p'éel - inanimado wéewelo - pinto
tíich - cuarto o cuarta (20 cm) Ts'íits'ibaj - pinto
túul - animado chukwa' - color café
tsíil - pliego ch'oj - azul
ts'íit - objeto elongado sáask'ale'en - transparente
Wáal - hoja sakboox - gris
L'uub - tregua (4 km) samchak - rosado
Aspectos verbales
táak - desiderativo
sáam - pasado inmediato
yaan - compasivo
ts'o'ok - terminativo
bíin - futuro indefinido
úuch - pasado remoto
NUMERAL, EJ.
waxakxéet' pizza tin s'iik
ka'atúul pek yaan in lu'umo'
tuncháach silantro manej
jo'owáal saak ju'un yaanten
ka'apakab mejen kaax tin koonaj
Otros clasificadores
Ch'ilibts'íib - lápiz sáap - brazada
Kúuch - por tercio (leña) náap - cuarta (20 cm)
wóol - por forma redonda (bola de masa) ts'áam - por parte
Lúuch - legua (4 km) xáak'am - por pasos
xóot' - por longitud luuch - jícaras
Ej.
waknáab yaan ti' le k'áano'
junxáak'ab ku binetik
Cuantificador maya interrogativo
jay + p'éel? = Jayp'éel?
jay + túul? = Jaytúul?
junwuuts' - un kilogramo (kg)
- junwuuts' bu'ul tun manaj - compré un kilo de frijol
- jayp'éel naaj yaan tech? - ¿cuántas cosas tienes?
R = yaanten óoxp'éel naaj - tengo 3 casas
- jaysáap suum ta manaj? - ¿cuántas brazadas de zacate compraste?
R = óoxsáap suum - 3 brazadas