Normas ortográficas y gramaticales del gallego: casos especiales, género, número, pronombres, verbos e historia de la lengua

Casos especiales de acentuación

Palabras con acento: acné, átomo, diócesis, élite, chófer, flúor, héroe, médula, pájaro, parásito, cíclope, omóplato, neón, argón, comeramos/cénit, aureola, alvéolo, endócrino, anódino, período, téxtil, reptil, misil, rubéola, termostato, olimpiada, óboe, gladiolo, cardíaco, aloe, bera.

Tilde diacrítica

Bola (pelota), cá (comparación), chá (plano), cómpre (necesario), dó (compaixón), fóra (lugar), pé (letra), nó (cordón), pór (poñer), présa (apuro), vés (vir).

Género

Masculino

Rematados en -o (radio, moto, tribo), -e (cute, marxe, orde, orixe, síncope, apocope), -ote (síndrome), -me, -ao, -oi, -s (lis, sífilis), -l, -r (dor, cor, calor, suor, flor), -n (armazón, roibén, rouquén).

Femenino

-a (mapa), -ei, -axe (paxe, traxe, garaxe), -uxe, -se (interese, envase, pase), -ite, -ade, -z, -ción.

Formación del femenino

• -o, -e: amo → ama. Vocal tónica: engade -a.
• Avó, avoa.
• Rematados en consonante: engade -a: rapaz → rapaza.
• -in: -a. -on: -oa (león → leoa); despectivo: -ona.
• -án: -á → irmán → irmá.
• -ún: -úa (vacún → vacúa).

Número

• Rematados en vocal, -n, diptongo: engaden -s.
• En -s, -r, -z: -es (agudas).
• Rematados en -s agudas: engaden -es.
• Rematados en -l monosílabos y compostos: engaden -es.
• Polisílabos non agudos: engaden -s.
• Polisílabos agudos: engaden -is (cultismos e estranxeirismos engaden -s).

Pronomes

Valores especiais

• Plural de modestia: (eu → nós) = realicei o traballo → realizamos o traballo.
• Plural de maxestade: (eu → nós): nós o Rei.
• Nós complexivo: (tu → nós): como estás? = como estamos?
• Plural sociativo: (eu → nós): encontro meu → encontrámonos.
• Tipo reu: cando non o entendes, calas = cando non o entendo, calo.
• Eu por EL/ELA: por todo o exposto, solicita...
• Dativo de solidariedade: estache/estalle non chelle sei non che gusta.
• Dativo de interese: non me sexas parvo che.

Colocación

• Un pronome nunca inicia oración.
• Normalmente vai detrás do verbo.
• Despois de indefinidos (ningún me serve).
• Enunciados negativos.
• Adverbios (se cha che costou).
• Adverbios de dúbida.
• Adverbios rematados en -mente (podendas 2 equivocaste definitivamente → probablemente te equivocas).

Posposición

• Con pois: vanse pois de ver bo (pois ollábannos).
• Conexo que: (que elle confesoume).
• Conexo así que: (así que obrigoume).

Artigo

• Ausencia de artigo: vocativos (ave, rneno, vén aquí).
• Cando hai un demostrativo ou un indefinido: estamos a estámoi agudo (algúns días chega tarde).
• Aparece un demostrativo + posesivo (este meu fillo).
• Frases feitas.
• Nomes de parentesco máis próximo.
• Aparece un distributivo.
• Cortesía.
• Presenza de artigo: apelidos, nomes de persoa, comarcas (o Deza), toponimia.

Demostrativos

Contráense coas formas -de, -en: estoutro, esoutro, aqueloutro. Demostrativo neutro non contrae.

Usos especiais

• ese: pexorativo.
• aquel/aquela, aquelar, aqueloutrar: substantivos non definidos.
• daquela: adverbio de tempo (naquel tempo).
• nisto, niso: uso adverbial (nese momento).
• isoso: afirmación. iso: desintese (vas mercar iso).

Posesivos

• Propiedade exclusiva: (por si mesmo) de meu, noso, teu, voso, seu.
• Distributivo: cada seu, cada seus, cada súa, cada súas. Sempre diante do obxecto posuído.

Usos e valores especiais

• Familiaridade (o noso ton).
• Valor aproximativo (os seus vinte).
• Posesivos de modestia (o noso traballo).
• Acción habitual (tomo o meu café).
• Amila familia (os meus).
• Bastante (custou o seu).
• Propio (o meuué).
• Adoita facer negativo (fan as suas).
• Correspondencia (xa fixen o meu).

Relativos

Formas e usos: que = referido a cousas ou persoas. quen = invariable, só persoas (como quen aparentar, finxir). esquen, dequen, decomaquen (de mentira). cal, canto, cando, onde, como, cuxo.

Numerais

Dezaseis, sétimo, oitavo, dobre, triplo.

Verbos

Presente, pretérito e futuro

Presente: canto, cantas. Pretérito: cantei, cantaches. Futuro: cantarei, cantarás. Copretérito (pretérito imperfecto): cantaba, cantabas. Antepretérito (pluscuamperfecto): cantara, cantaras. Pospretérito (condicional): cantaría, cantarías. Presente de subxuntivo: cante, cantes. Pretérito de subxuntivo: cantase, cantases. Futuro de subxuntivo: cantar, cantares. Infinitivo conxugado: cantar, cantares, cantar, cantarmos, cantardes, cantaren.

Verbos irregulares

• Caber: caibo, couben, coubeches, caberei, cabería; futuro subxuntivo: couber, couberes; infinitivo conxugado: caber, caberes, caber, cabermos, caberdes, caberen.
• Caer: caio, caes, cae; copretérito: caía, caías, caíamos, caíades; caer, caermos, caerdes.
• Dar: dei (pretérito), der, deres, der, dermos (futuro); dar, dares, dar (infinitivo conxugado).
• Facer: fixen, fixeres, fixer, fixermos (futuro subxuntivo); facer, faceres, facer (infinitivo conxugado).
• Haber: houber, houberes, houbermos (futuro); haber, haberes, haber (infinitivo conxugado); ía, ías.
• Ir: fun, fuches (pretérito); for, fores, formos, fordes, foren (futuro); ir, ires, ir, irmos (infinitivo conxugado).
• Pór: puña, puñas, puñas (copretérito).
• Prazer: prazo, praces, prace; prouguen, prouguechesprougo, prouguemos (pretérito); prouguera (antepretérito); praza (presente de subxuntivo); prouguese (pretérito imperfecto de subxuntivo); prouguer, prougueres (futuro de subxuntivo); prazer (infinitivo conxugado).
• Querer: quixer (futuro); querer (infinitivo conxugado).
• Ser: fose, foses (pretérito de subxuntivo).
• Valer: vallo, vales; valla, vallas (presente de subxuntivo); vales en oración normal.
• Ver: vexo; vir: velño; vin, viñeches, vi, viviches; veña, veñas (presente de subxuntivo); viñer (futuro).
• Futuro de subxuntivo: tiver, trouxer, puider, puxer, quixer, souber, couber, der, dixer, estiver, fixer, houber, for.

Forma da lingua galega

O galego é un dialecto románico, unha variedade xeográfica do latín vulgar. Para entender a súa evolución hai que ter en conta: a distancia entre Roma e os diferentes momentos da colonización; o grao de penetración e o nivel de instrución dos dous pobos; a latinización; e os estratos lingüísticos orixinados polos desprazamentos dos pobos.

Estratos

• Substrato: é a influencia dunha lingua nativa sobre outra lingua implantada no mesmo territorio. O substrato lingüístico galego está formado polas linguas que antes se falaban.
• Adstrato: é a recíproca influencia entre linguas veciñas ou que conviven nun territorio.
• Superestrato: é a influencia exercida sobre unha lingua autóctona por unha lingua invasora. Linguas xermánicas sobre o latín vulgar.

Período prerromano

Anterior á chegada dos romanos. Constitúense as linguas prerromanas, que deixaron vestixios fundamentalmente na toponimia e no léxico común. Conteñen trazos como as palabras con raíz carr- (carrasca), mor- (amorodo), -asc, -usc (tarasca), -ego (galego). Topónimos -obre, -abre, -ebre.

Romanización

Proceso de asimilación e incorporación dos pobos íberos ao mundo cultural romano. Divídese en Galicia en tres momentos: fins do s. I a.C., hostilidade contra os romanos; 29 a.C.–III d.C., desexo de aspirar á cidadanía romana, latín como lingua de prestixio; s. III, impónse o latín vulgar.

Superestratos

• Xermánico: teñen unha relativa influencia dado o pequeno número de invasores xermánicos, en niveis e administración que estaban baixo a dominación romana.
• Elementos: antropónimos (Afonso); topónimos rematados en -ar, -mil, -ende, -monde, -ufe, -xil.
• Árabe: precipitou o proceso de diferenciación do latín vulgar. Enriqueceu a lingua polos seus numerosos avances en agricultura (cenoria), construción (alicerce) e administración (alcalde).