Nazismoaren gorakada eta III. Reicharen ezarpena

Nazismoaren sorrera eta testuingurua

Lehen Mundu Gerraren ondoren, Alemaniak bizi izan zuen krisi politiko, sozial eta ekonomiko sakonak baldintzatu zuen nazismoaren sorrera. 1919an, Versailleseko Itunak herrialdea gogor zigortu zuen, eta porrotaren umiliazioak, inflazioak eta langabeziak gizartea desegonkortu zuten. Testuinguru horretan, Adolf Hitlerren inguruan antolatutako mugimendu arrazista eta ultranazionalista sortu zen: nazismoa.

Bere oinarriak antisemitismoa, arrazaren garbitasunaren ideia, komunismoaren aurkako borroka eta indarkeria politikoaren erabilera izan ziren, helburu argi batekin: "arraza ariarraren" nagusitasuna ezartzea eta Alemaniaren berpizkunde inperiala lortzea.

Hitlerren igoera eta boterearen eskuratzea

Hitler 1919an Alemaniako Langileen Alderdian sartu zen, eta 1921ean alderdia NSDAP bihurtu eta bere buruzagi bilakatu zen. 1923ko Municheko estatu-kolpeak huts egin bazuen ere, kartzelan idatzitako Mein Kampf lanean bere ideologia finkatu zuen: antisemitismoa, komunismoaren aurkako borroka, espazio vitalaren (Lebensraum) konkista eta buruzagi karismatikoaren papera.

Aldi berean, erakunde paramilitarrak sortu ziren kaleetako indarkeria eta kontrol soziala bermatzeko:

• SA: Borrokarako indarrak.
• SS: Bere guardia pertsonala.
• SD: Segurtasun zerbitzua.
• HJ (Hitlerjugend): Hitlerren gazteak.

1929ko krisi ekonomikoak nazien gorakada erraztu zuen. 1933ko urtarrilaren 30ean, Hindenburg presidenteak Hitler kantziler izendatu zuen. Handik gutxira, Legebiltzarreko sutea aitzakia hartuta, eskubide eta askatasun guztiak eten zituzten, oposizioa deuseztatu zuten eta Laban Luzeen Gauan barne-garbiketa odoltsua egin zuten. 1934an, Hitlerrek botere osoa bereganatu zuen, presidente eta Führer bihurtuz, eta III. Reicha (diktadura) ezarri zuen.

Ekonomia eta kanpo politika

Ekonomian, nazismoak autarkia eta berrarmatzea bultzatu zituen. Lau Urteko Plana martxan jarri zen industria militarra indartzeko eta estatuaren esku-hartzea handitzeko. Elizarekin hasierako harremana moderatua izan bazen ere, 1937tik aurrera errepresioa, apaizen atxiloketak eta irakaskuntza erlijiosoaren debekua ezarri ziren.

Kanpo politikan, nazismoak hedapen inperialista jarraitu zuen:

• 1936: Renania militarizatu zuten.
• 1938: Austriaren anexioa eta Sudeteena.
• 1939: Txekoslovakia okupatu zuten.

Sobietar Batasunarekin Ribbentrop-Molotov ituna sinatu ondoren, 1939ko irailaren 1ean Polonia inbaditu zuten, eta horrek Bigarren Mundu Gerra piztu zuen.

Arrazakeria eta Holokaustoa

Nazismoaren zutabe nagusietako bat arrazakeria biologikoa izan zen. Juduak, ijitoak, desgaituak eta 'arraza ariarraren etsai' gisa etiketatutako taldeak sistematikoki jazarri eta baztertu zituzten. Kontzentrazio- eta suntsipen-esparruak ireki ziren 1933tik aurrera, eta politika horrek Holokaustoaren genozidioa ekarri zuen, gizateriaren historiako tragediarik handienetako bat.