Mendebaldeko euskalkiaren fonetika eta ezaugarriak

Mendebaldeko euskalkiaren ezaugarriak

Euskara Batua erreferentziatzat.

Fonetika eta fonologia

Bokalak

Azalpen teorikoa

• Bost bokaleko sistema
• 5 bokale (Iparraldean 6: ü)
• Sailkatu: 3 irekidura
  • Itxia edo goikoa: i, u
  • Erdi-irekia edo erdikoa: e, o
  • Zabala edo behekoa: a
• Alternantziak: bokalen trukaketa, euskal bokalen hurbiltasunagatik.

Adibideak

• 5 bokale (iparraldean 6: ü)

2. Bokal elkarketak

Batez ere, hitz amaierako bokalari a artikulua eranstean (a+a, e+a, i+a, o+a eta u+a) sortzen den bokalen bilakaera.

a + a > -ea > -ia > -ie

• dotriña > dotriñea
• ikastola > ikastolea
• denda > dendea
• arreba > arrebia (ARREBAA)
• meza > mezie

e + a > -ea > -ia > -ie

• umea > umia, umie
• eske > eskea

e + e > -ie

• arrantzaleen > arrantzalien

o + a > ua > ue

• basoa > basue

u + a > ue

• dolu + a > dolue
• buru + a > buruba > burube

u + e > ube

• suerte > subertea

3. Bokal asimilazioa

Hiru silabadun hitzetan, gehienetan, silaba baten aurreko silabako bokala bereganatzea eta berdintzea.

• gezurra > guzurra
• atera > atara (indarra ak, eta beraz, dana A)
• ikutu > ukutu / ukitu

4. Bokal alternantzia

Inguramendua fonikoaren eraginez, bokal bat beste batekin txandatzea.

• e / a — sarritan dardakari gogorraren (rr) eta l-ren aurrean: berri / barri, elkar / alkar
• i / u — ile / ule
• a / o — eman / emon
• e / i — beldurra / bildurra

5. Harmonia bokalikoa

i / u bokalen eraginez, hurrengo silaban dagoen a bokala e bilakatzen da.

(i / u): a > e

• eguna / egune
• ikasi / ikesi
• mutila / mutile

6. Diptongo txandaketa

au, eu, ai eta ei diptongoen aldaketa.

• topau / topeu
• gaur / geur
• euri / auri
• eskaini / eskeini

7. Diptongo laburdura

Diptongoaren bokal bat ez ahoskatzea.

• Aurpegia > arpegia
• Intxaurra > intxurre

8. Diptongoaren i bokalaren galera

Diptongoaren i bokala galtzea, sarritan ondorengo kontsonantea busti ondoren. Ik + n busti egiten du eta ñ bihurtzen da, i desagertuz.

• i + n > ñ
• i + l > ll
• i + tz > tx
• i + z > x

• Baina > baña
• Naiz > nax
• Bakoitz > bakotx

Kontsonanteak

Azalpen teorikoa

Txistukariak (1)

Euskal sistema kontsonantikoan sei txistukari daude:

• Frikariak: z, s, x. Fonetikan: /s/, /ś/ eta /x/ (adibidezen marka fonetikoak testuinguruaren arabera aldatu daitezke).
• Afrikatuak: tz, ts, tx.

Batuan sei txistukari bereizten diren bitartean, Bizkaieraz lau bereizten dira: s, x, tz, tx; s, z > s eta tz, ts > tz gertatzen delako.

Adibideak

• bisirik
• poltza
• arriskutzuetan

2. Aspirazioa: /h/ fonema

/h/ betidanik Euskal Herrian ahoskatu den fonema da, adituen ustez. Gaur egun, ordea, /h/ soinua Iparraldean baino ez da ohikoagoa.

Beraz, mendebaldeko euskalkiko testuen transkribapenetan ez da /h/-rik agertuko batzuetan. /h/ zaharrak aztarnak utzi ditu Hegoaldean.

• ahal > al
• hil > il
• hor > or

• Uharte > Ugarte
• zuhaitz > zugatz
• ohea > ogea

3. J-ren ebakera anitzak

“J” fonemaz irudikatzen ditugun ebakerak diferentziak dituzte eremu batetik bestera:

• y — sartaldean
• j — erdialdekoan bezala, erditik sortalderantz
• dx — erdibideko ahoskera erdialdeko eta kostako herri eta hiri batzuetan

• yan, yo, yoan
• jan, jo, joan
• dxan, dxo, dxoan

4. Kontsonante herskarien alternantzia

Hainbat hitzetan herskari ahostunen (b, d, g) ordez ahoskabeak (p, t, k) ageri dira.

• (EB) bakea > pakea (B)
• (EB) gerezia > kerexia (B)

5. Bestelako kontsonanteen arteko txandaketa

Kontsonante txandaketa hauek dira nagusi euskalki honetan:

• (EB) l / d (B)
• (EB) d / r (B)
• (EB) r / d (B)
• (EB) ki / gi (B)

• (EB) belar / bedar (B)
• (EB) zilar / zidar (B)
• (EB) elur / edur (B)
• (EB) edo / ero (B)
• (EB) edan / eran (B)
• (EB) lurrean / ludian (B)
• (EB) aguro / agudo (B)
• jaiki / jalgi
• ebaki / ebagi

6. Kontsonante galerak

Bokal artean kontsonante hauen galera arrunta da:

• d
• r
• g

Bestalde, r-a beste testuinguru batzuetan ere galdu ohi da:

• hitz bukaeran
• galdetzaileetan

• eo
• eguneo, geo
• ezautu, dou
• gau(r)
• nok, zetan

7. Bustidura edo palatalizazioa

Palatalizazioa oso gertakari arrunta da hizkuntzan, eta bi eratakoa izan daiteke:

• Palatalizazio automatikoa: -i- bokalaren eraginez sortzen denean
• Adierazkorra: berariaz edo nahita sorturiko bustidura; batez ere txikitasuna, maitasuna, goxotasuna adierazteko erabiltzen da.

Ohiko automatikoak:

• i + t > tt
• i + n > ñ
• i + ts > tx
• i + l > ll
• i + s > x
• i + z > x
• i + tz > tx

• (EB) ditut > dittut (B)
• (EB) baino > baiño (B)
• (EB) haginak > agiñak
• (EB) itsaso > itxaso (B)
• (EB) ibili > ibilli (B)
• (EB) ilunduta > illunduta (B)
• (EB) izetuta > ixetuta (B)
• (EB) isil-isilik > ixil-ixillik (B)
• (EB) gereizak > geixak (B)
• (EB) bizi > bixi (B)
• (EB) deritzon > deritxon (B)
• (EB) bakoitzari > bakoitxari (B)
• goxoa
• potxolua / pottolua

8. “Ez” ukatzailea aditz jokatuaren aurrean

«Ez» ukatzailea aditz jokatuaren aurrean doanean, ahoz behintzat, aldaera fonetikoak gertatzen dira.

• ez dabil > eztabil
• ez noa > enoa
• ez gatoz > ezkatoz
• ez zara > etzara
• ez jako > etxako
• ez leuke > eleuke
• ez badaki > ezpadaki

9. Kontsonante epentetikoa

Hiatoetan tartekatzen den kontsonantea.

• ogixe
• ogiye
• ogidxe
• buruba
• diñot