Lurzoruaren eta Erliebearen Eraketa: Prozesu Geomorfologikoak eta Eolikoak

Lurzoruaren Eraketa eta Ezaugarriak

Lurzorua eguraldiaren eta organismoen eraginez sortzen den geruza da. Honako prozesuen ondorioz eratzen da: K (horizonteak sortzen dituzten lurrazaleko prozesuak), E (patina lixibiatzea, ura eta airearen zirkulazioa), D (ur-lurrunduraren eta lurreko ur bildutakoaren eragina).

Lurzoruaren Funtzioak

• Abitatua: landareen eta animalien habitata.
• Euskarri biologikoa.
• Ziklo naturalaren osagaia.
• Iragazkia, indargetzailea eta eraldatzailea: ura eta substantziak iragazten ditu.
• Baliabide naturala.

Lurzoruari Eragiten dioten Kalteak

• Igarkundea (erosioa).
• Pobretzea eta desegitea: uraren eraginez.
• Degradazio biologikoa: suteen ondorioz.

Grabitatearen Eraginez Gertatzen diren Mugimenduak

Grabitate-mugimenduak lurrazalaren eroste-prozesuak dira. Faktore nagusiak hauek dira:

• Ura: irristatzea eragiten du.
• Aldapa: lurzorua desegonkortzen du.
• Landaredia: lurra babesten du prezipitazioen inpaktuaren aurka.
• Sismikotasuna: lur-mugimenduak eragin ditzake.

Labainak

Labain laua: malda eta prezipitazioen eraginez gertatzen da. Biraketazko labainak: litologia-aldaketen ondorioz sortzen dira.

Fluxu-mugimenduak

Uraren kantitatearen aldaketak eragiten dituen mugimenduak dira; klima prezipitatzaileetan ohikoak dira. Forma ganbila eta lobulatua dute, eta geldo mugitzen dira. Adibidez: solifluxioa, uholdeak, fluxuak eta koladak.

Glaziarrak eta Forma Glaziarrak

Glaziarrak grabitate-mugimenduak dira: elurra gehi izotz porotsua trinkotu eta birkristalizatzen denean sortzen dira, elurra urtu baino lehen. Plastikoak dira eta, pisua dela eta, mugitzen dira. Glaziar mota nagusiak bailara eta kasko glaziarrak dira.

Morfologia Glaziarra

• Orn: mendi-hegal zorrotza.
• Zirkua: harri-hormaz inguratutako depresio itxurako ahobideak.
• Ibaiak eta estanyak: harrizko harresiak eta uraren pilaketak.
• U forma duten haranak: glaziar-bailara tipikoak.
• Fiordoak: itsas mailaren azpian dauden bailarak, gaur egun itsasoz beterik.

Morfologia Periglaziarra

Arri-glaziarrak, terrazak, izozte-eta-deskongelamendu lurzoruak, harritzak eta bloke-ibaiak daude.

Ibaiak eta Ibilgu Fluviala

Ibaiek uholdeen lautadak sortzen dituzte: ibaia gainezka egiten duenean, sedimentuak metatzen dira. Sedimentuak eta dikeak ere sortzen dira. Terraza aluviala: ibaiaren ibilguak behera egiten duenean sortzen da, eta ibaiaren ibilgua sedimentu metatuen gainean dago.

Itsas Korronteak eta Deltak

Jet-korronteak eta erresaka-korronteak (perpendikularrak, itsasoaren barrurantz, iraupen laburrekoak) dira itsasoko korronte nagusiak. Deltak ibaien ahoak dira.

Haizearen Eragina eta Erliebe Eolikoa

Erosio Eolikoa

1. Deflazioa: lurzoruaren partikula finenak eramatea. Haizeak garraiatzen ditu, eta partikulek basamortuaren erregolitua osatzen dute.
2. Korrosioa edo abrasio eolikoa: haize-partikulak harkaitzen aurka talka egitean gertatzen da, higadura eta leuntzea eraginez.

Erliebe Eolikoaren Formak

• Legar bentifaktoak: gainazal leunduak eta forma poliedrikoak dituzten harriak.
• Taffoiak edo gelaxkak: harkaitzetan egindako zulo txikiak.
• Yardangak: haizea norabide berean ia beti jotzean eragindako aldaketak.

Sedimentu Eolikoak eta Dunak

Sedimentu eolikoak ripple, duna eta mega-duna dira. Dunen motak:

• Barjanak (C forma).
• Zearkakoak: gandor luzeak, norabide perpendikularrekoak.
• Luzetarakoak: paraleloak, haize norabidearekin.
• Parabolikoak (U forma): itsasoaren, landarediaren eta depresioen barruan.
• Izar itxurakoak: haize norabide aldakorrekin eta askea denean.
• Barjanoideak.

Basamortuak eta Euri-itzala

Basamortuak euri-itzal efektuaren ondorioz sortzen dira: mendikatearen hegal batera heltzen den aire-masa beroa eta hezea mendiaren gainetik igotzen da, hoztu eta euria egiten du. Beste aldean, aire lehorra jaisten da, presioa handitzen da eta berotzen da, eta euririk ez dago.