Lurraren litosfera eta plaken tektonikaren dinamika

Lurraren litosfera eta plaka tektonikoak

Litosfera Lurraren kanpoko geruza solidoa da, lurrazalak eta mantuaren goiko zatiak osatua. Barneko beroa gorantz doanez, litosfera hainbat zatitan hautsita dago; zati horiei plaka litosferikoak deritze.

Zortzi plaka nagusi daude: Ozeano Barekoa, Ipar Amerikakoa, Hego Amerikakoa, Nazcakoa, Eurasiakoa, Afrikakoa, Indoaustraliarra eta Antartikoa.

Litosfera motak

• Litosfera ozeanikoa: Meheagoa eta dentsitate handiagokoa da; ozeanoetako uraren azpian kokatzen da.
• Litosfera kontinentala: Lodiagoa eta dentsitate txikiagokoa (arinagoa) da.

Kontinenteen jitoa eta haren frogak

Plaken arteko dinamika eta ukipena plaken tektonikaren bidez ikertzen dira, Alfred Wegenerrek proposatutako kontinenteen jitoaren teorian oinarrituta. Kontinenteen mugimendua frogatzeko hainbat ebidentzia aurkeztu ziren:

• Froga geografikoak: Kontinenteen itsasertzak elkarrekin bat datoz (adibidez, Hego Amerika eta Afrika, edo Itsaso Gorriaren ertzak).
• Froga paleontologikoak: Organismo eta fosil berdinak aurkitu dira gaur egun oso urrun dauden kontinenteetan.
• Froga biologikoak: Eboluzioaren bidezko banaketa antzekoa da kontinente ezberdinetan (adibidez, martsupialak Hego Amerikan eta Australian).
• Froga geologikoak: Egitura geologiko eta harri-geruza berdinen arrastoak aurkitu dira hainbat eskualdetan.

Plaken tektonikaren teoriaren frogak

Plaken tektonikaren teoria berretsi duten froga nagusiak honako hauek dira:

• Itsas hondoko arroken paleomagnetismoa: Itsas hondoko arrokak jatorri magmatikokoak dira. Bertako mineral batzuek Lurraren eremu magnetikoaren polaritatea finkatu zuten eratzean; polaritatea historian zehar txandakatu denez, eremu magnetikoaren alderantzikatzearen txandaketa hautematen da itsas hondoan.
• Itsas hondoko arroken adina: Elementu erradioaktiboen bidezko datazio absolutuan oinarrituta, argi ikusten da itsaspeko arroken adina handituz doala dortsaletatik aldendu ahala.
• Sumendien eta lurrikaren banaketa geografikoa: Sumendiak eta epizentroak ez daude ausaz banatuta; lerrokaturik ageri dira plaka tektonikoen ertzetan.
• Analisi paleoklimatikoak: Hego hemisferioko zenbait kontinentetan eta Indian iraganeko klima glaziarraren zantzuak aurkitu dira.
• Itsaspeko egituren azterketa: Ozeano handietako itsaspeko mendikate luzeak (dortsal ozeanikoak) kartografiatu ahal izan dira.

Litosferaren dinamika

Ertz dibergenteak: litosferaren eraikuntza

Ertz dibergenteetan litosfera berria sortzen da. Prozesua kontinente bat zatitzean hasten da: kontinente barneko rifta eratzen da eta, jarraian, ertz dibergenteak sortzen dira.

• Kontinente barneko rifta: Eskualde kontinental batzuetan, barne-beroa dela eta, litosfera kontinentala zatitu egiten da faila normal ugarien bidez.
• Failak: Geruza geologikoen hausturak dira, blokeen mugimendu erlatibo horizontala edo bertikala dakartenak. Distentsio-indarrek faila normalak eragiten dituzte, eta konpresio-indarrek alderantzizko failak.
• Dortsal ozeanikoa: Kontinente barneko riftak hausten jarraituz gero, litosfera kontinentala erabat apurtzen da eta lurrazal kontinentaleko bi bloke banatzen dira, ozeano berri bat sortuz. Munduan hiru dortsal ozeaniko nagusi daude.

Ertz konbergenteak: litosferaren suntsipena

Litosfera ozeanikoa etengabe sortzen ari da dortsal ozeanikoetan; horregatik, ezinbestekoa da litosfera suntsitzea Lurraren azalera osoa orekan egon dadin. Litosfera subdukzio-eremuetan suntsitzen da; haustura-muga horiei ertz konbergenteak deitzen zaie.

Benioff planoa: Subdukzioan bi plaken artean eratzen den marruskadura eta ukipen-plano inklinatua da, lurrikara ugari eragiten dituena.

Bi subdukzio-eremu mota nagusi daude:

• Andetar motako subdukzio-eremua: Litosfera kontinentalak eta ozeanikoak topo egiten dute. Litosfera ozeanikoak dentsitate handiagoa duenez, litosfera kontinentalaren azpian subduzitzen du.
• Uharte-arku motako subdukzio-eremua: Bi plaka ozeanikok topo egiten dute; plaka bat bestearen azpian sartzen da, eta jarduera bolkaniko handia sortzen da (adibidez, Japonia, Filipinak eta Indonesia).

Subdukzio-eremuetako deformazioak eta prozesuak

Litosferaren suntsipen-eremuetan hainbat egitura eta prozesu gertatzen dira:

• Tolesturak: Presioaren eta tenperaturaren eraginez estratuek jasaten duten deformazio plastikoa da. Tolesturaren nukleoan estratu zaharrenak dituztenak antiklinalak dira, eta berrienak dituztenak sinklinalak.
• Failak: Lurraren haustura zurrunak dira. Ertz suntsitzaileetan eratzen diren failak alderantzizko failak izaten dira.
• Zamalkadurak: Alderantzizko failetatik sortzen diren egiturak dira; etengabeko konpresio-indarren borioz, blokeetako bat bestearen gainean mugitzen da. Mugimenduak distantzia handia hartzen duenean, lerradura-mantua deitzen zaio.
• Magmatismoa: Subdukzioan doazen itsas hondoko arrokak urtu egiten dira; ondoren, magma jarduera bolkanikoaren bidez azalera daiteke (bolkanismoa) edo sakonean poliki solidotu daiteke (plutonismoa).
• Metamorfismoa: Presio eta tenperatura altuen eraginez arrokek jasaten duten barne-eraldaketa mineralogiko eta estrukturala da.

Wilsonen zikloa eta erliebe-egiturak

Wilsonen zikloak litosferaren sorrera, bilakaera eta suntsipen osoa azaltzen du. Dinamika horren ondorioz, hainbat erliebe-egitura nagusi bereizten dira:

• Mendikateak: Andetar motako subdukzioaren eta kontinenteen arteko talkaren ondorioz sortutako goragune handiak.
• Plataforma kontinentala: Litosfera kontinentalaren eta litosfera ozeanikoaren arteko trantsizio-eremu urtsu eta sakonera txikikoa.
• Kontinente-ezponda: Litosfera kontinentalaren eta ozeanikoaren arteko mugan dagoen malda handiko eremua.
• Dortsal ozeanikoak: Itsaspeko mendilerro erraldoiak, litosfera berria eratzen den guneak.
• Fosa abisalak: Subdukzio-eremuetan kokatutako ozeanoetako eremurik sakonenak.