Lehen Mundu Gerra: Historia, Garapena eta Ondorioak

XX. Mendea: "Mende Laburraren" Hasiera

XX. mendea historian gatazkatsuena izan zen, eta Lehen Mundu Gerrak aro berri baten hasiera markatu zuen. Eric Hobsbawm historialariak dioen bezala, “mende laburra” Gerra Handiarekin hasi zen, eta gatazka horrek Europako oreka politikoa hautsi zuen. Gerra amaitzean, kontinente zaharreko inperioak gainbeheran hasi ziren eta Amerikako Estatu Batuek gero eta protagonismo handiagoa hartu zuten militar, ekonomia eta politika mailan.

Gerraren Aurreko Testuingurua: Belle Époque

Gerraren aurretik, Belle Époque garaian (1871–1914), Europa loraldian zegoen: industrializazioa, kapitalismoa eta inperialismoa indartsu garatu ziren. Hala ere, loraldia azalekoa zen, eta azpian tentsio handiak pilatzen ari ziren:

• Armamentu-lasterketa
• Nazionalismoa
• Potentzien arteko lehia

1871n Alemaniar Inperioa sortu izanak oreka politikoa aldatu zuen, eta 1884–85eko Berlingo Konferentziak kolonien banaketa ofizialtzeak tentsioa areagotu zuen. Bismarck kantzilerrak aliantza-sistema bidez oreka mantendu nahi izan zuen, baina 1890ean Gilen II.ak Weltpolitik politika inperialista ezarri zuen, Alemaniaren boterea mundu mailan zabaltzeko.

Aliantzak eta Konfliktoaren Pizgarria

XX. mendearen hasieran Europa bi bloketan banatu zen:

• Inperio Zentralak: Alemania, Austria-Hungaria eta Italia.
• Entente Hirukoitza: Frantzia, Britainia Handia eta Errusia.

Balkanak ere gatazka-gune bihurtu ziren, Austria-Hungariaren eta Errusiaren interesek talka egiten zutelako; Balkanetako Gerrek (1912–1913) tentsioa are gehiago handitu zuten. Testuinguru horretan, 1914ko ekainaren 28an, Sarajevoko atentatuak gerra piztu zuen: Frantzisko Fernando Austria-Hungariako artxidukea hil zutenean, aliantza-sistema osoa aktibatu zen eta Europa osoa gerran murgildu zen.

Gerra Handiaren Garapena (1914-1918)

Gerra 1914tik 1918ra luzatu zen, hasieran uste zena baino askoz gehiago. Teknologia berriek eta industrializazioak lubaki-gerra ekarri zuten, batez ere mendebaldeko frontean. Aurrera egitea ia ezinezkoa zen, eta borroka gogorrak izan ziren:

• Marne
• Verdun
• Somme
• Gallipoli
• Tannenberg

Blokeei dagokienez, Ententera herrialde gehiago batu ziren (Italia, Japonia, AEB…), eta Inperio Zentraletan Alemania eta Austria-Hungaria izan ziren ardatz nagusiak.

AEBen Sarrera eta Konfliktoaren Amaiera

AEBak 1917an sartu ziren gerran, Lusitania ontziaren hondoratzeagatik eta Zimmerman telegramagatik. Woodrow Wilson presidenteak nazioarteko ordena berri bat proposatu zuen, bakea diplomaziaren bidez lortzeko eta Nazioen Elkartea sortzeko. AEBen sarrerak oreka hautsi zuen, eta 1918tik aurrera Alemaniak atzerakada etengabea izan zuen: herrialdea nekatuta zegoen, oposizio politikoa handitzen ari zen eta Austria-Hungaria gainbehera zihoan. Azkenean, Gilen II.ak abdikatu zuen eta Alemanian errepublika aldarrikatu zen.

Versailleseko Ituna eta Ondorioak

Gerra 1919ko Versailleseko Itunarekin amaitu zen. Ondorioak sakonak izan ziren:

• Europa suntsituta geratu zen, milioika hildako eta zauritu utzita.
• Inperio handiak desegin ziren (Austriar-Hungariarra, Otomandarra, Errusiarra eta Alemaniarra).
• Nazioarteko mapa politikoa berrantolatu zen.
• Emakumeak lan-munduan sartzen hasi ziren eta gizarte-rolak aldatu ziren.

Hala ere, Versailleseko Itunaren baldintza gogorrek etorkizuneko tentsioak erein zituzten, eta horiek izango dira, neurri handi batean, Bigarren Mundu Gerraren oinarri.