Hispania eta Euskal Herriko Antzinako Herriak eta Kolonizazioak

1. Zeltak

Ezaugarri fisikoak eta jatorria: Begi-urdin eta ile-horiak. Ipar eta ekialdetik etorriak, bi txandetan.

Geografia: Galizia, Asturias eta Portugaleko iparraldean.

Gizartea eta ekonomia:

• Lotura gutxi bere artean (talde kontzientziarik ez).
• Klanetan antolaturik. Kastroak (etxe biribileko harresidun herrixkak).
• Burdina lantzen zuten.
• Gehienak abeltzainak. Harrapakariak. Borrokalariak.
• Erromatarren hitzetan, atzeratuak. Aztarna gutxi.

2. Iberoak

Ezaugarri fisikoak eta jatorria: Begi-marroi eta ile-ilunak. Penintsulako hegoaldean eta Mediterraneoan.

Kultura eta gizartea:

• Kolonizatzaileen eraginaren menpe.
• Hizkuntza bera.
• Benetako hiriak, muinoetan.
• Oso hierarkizatuak. Monarkia.
• Santutegiak, herrietatik kanpo. Exbotoak.
• Arte figuratiboa.

Ekonomia: Nekazaritza, abeltzaintza, merkataritza, meatzaritza eta txanponak egitea.

Lehen Kolonizatzaileak

Helburuak: Kobre, eztainu, urre, zilar, arrain gazi eta gatz eskuratzea.

1. Feniziarrak

• K.a. IX. mendean.
• Egungo Libanotik etorriak.
• Gades, Sexi (Almuñécar), Malaca eta abar sortu zituzten.
• Huelvako meatzak ustiatu zituzten.

2. Greziarrak

• Koloni-merkatariak. Bertakoekin salerosketa-tratuak soilik zituzten.
• Metalak, espartzua, olioa eta gatza trukatzen zituzten.
• Emporion, Abdera, Rhode, Hemeroskopeion (Denia) eta Mainike sortu zituzten.

3. Kartagotarrak

• Lehenengo merkataritza egin zuten, eta gero konkista militarra (II. Gerra Punikoa).
• Lehenago feniziarren eremua izandakoa okupatu, eta gero ekialde eta iparraldera hedatu ziren.
• Ebyssos, Kartago Nova eta Baria (Villaricos) sortu zituzten.

Kolonizatzaileen Ondarea

• Landare berriak: oliondoa.
• Buztingintzako tornua.
• Txanpona.
• Alfabetoa (grekoa eta feniziarra).
• Hirigintza sustatzea.
• Esklabutza.

Historiaurrea Euskal Herrian

• Behe Paleolitoa: Lehen aztarnak. Lanabesak. Gizakirik ez. Lezetxiki.
• Erdi Paleolitoa: Neanderthalak. Axlor.
• Goi Paleolitoa: Itsasotik gertu. Cro-Magnon gizakia. Silexezko tresnak (arpoiak eta azagaiak). Isturitze, Aizpitarte, Urtiaga.
• Labarretako pinturak: Santimamiñe, Ekain, Altxerri.
• Neolitoa:
  • Eguraldia hobetu zen eta haitzuloak utzi zituzten. Arenatza, Fuente Hoz.
  • Megalitismoa: Sotillo, Sorginetxe eta Aizkomendi.
• Metal Aroa:
  • Herriak ugaritu ziren. Harresiak (La Hoya, Los Husos, Gastiburu).
  • Tresna berriak: igitaiak, errotak, ontziak...
  • Zeltekin harremanak eta metala.
  • Mikeldiren idoloa.