Gramática e Literatura Galega: Morfoloxía, Verbo Ser e Fonética

Tipos de palabras segundo a súa estrutura

• Simples: 1 lexema → auga, flor
• Derivadas: lexema + prefixo/sufixo → enxebre, desfeito
• Compostas: 2 lexemas → limpaparabrisas
• Parasintéticas: prefixo + lexema + sufixo → desenfadar, envellecer

Exemplos de descomposición en lexema e morfemas

• desenfocados → des- (prefixo) / enfoc (lexema) / -ado (sufixo verbal) / -s (morfema de número)
• antifuracánicos → anti- (prefixo) / furacán (lexema) / -ic (sufixo) / -o (morfema de xénero) / -s (morfema de número)

Xénero gramatical en palabras dubidosas

a alma, o cárcere, a pantasma, a homenaxe, a eclipse, a hepatite, a suor, a omoplata, o acedume, o reuma, o sentinela, o paxe, a calor, o xiz, a dote

Conxugación do verbo ser: Presente e pretérito imperfecto

Vocabulario literario e fonética

Vocabulario literario

• Leixaprén: repetición do último verso como primeiro do seguinte. Recurso típico da lírica galego-portuguesa.
• Segrel: artista situado entre o xograr e o trobador. Non era nobre, senón profesional; compoñía e actuaba por cartos.
• Cantigas de romaría: lírica tradicional galego-portuguesa, composta en honra á Virxe ou a algún santo, con ton festivo e popular.

Fonética: Concorrencia vocálica

Triptongos

Tres vogais na mesma sílaba: semivogal + vogal + semivogal → uai, iai, ieu.

Exemplos: miau, Uruguai, buey, asubiou

Hiatos

Dúas vogais xuntas que pertencen a sílabas distintas:

• Dúas vogais abertas → poeta, aéreo
• Vogal pechada tónica + aberta → río, país

A vogal pechada tónica leva til obrigatorio (í, ú).

Ditongos

Dúas vogais pronunciadas na mesma sílaba:

• Crecente: semivogal + vogal → ia, ie, io, ua, ue
• Decrecente: vogal + semivogal → ai, ei, oi, au, eu (Exemplos: fai, leite, ouro, cidade, peiteado)

Como identificar os morfemas

• Lexema: é a parte fundamental da palabra que achega o significado léxico principal.
  • Exemplos:
    • falar → fal- é o lexema.
    • gatiño → gat- é o lexema.
• Morfemas derivativos: úsanse para formar novas palabras a partir doutras.
  • Prefixo: vai diante do lexema e engade un matiz significativo (Exemplos: re-nacer, in-feliz).
  • Sufixo: vai despois do lexema, podendo alterar a categoría gramatical ou o significado (Exemplos: flor-ista, pequen-iño, com-ilón).
  • Nota: se modifica o significado base da raíz, trátase dun morfema derivativo.
• Morfemas flexivos: non forman novas palabras nin mudan o significado léxico, só achegan información gramatical (xénero, número, persoa, tempo, modo...).
  • Exemplos:
    • nene-s → morfema de número plural.
    • bonit-a → morfema de xénero feminino.
    • cant-amos → morfema flexivo verbal (1ª persoa de plural do presente de indicativo).
  • Regra xeral: se expresa xénero, número ou desinencia verbal, é un morfema flexivo.