Gramática Galega: Uso de Demostrativos, Posesivos e Textos Literarios
Fragmentos Literarios e Notas Narrativas
Cando o taberneiro ler suicidáranse cun súa aqueloutro que remataba de xantar miserabelmente mariñeira vos coñezo a hª dese palabra por iso os augardente e mais o calaron e escoitarion e respetuoso. Sei a hª comezou Alí/aló oitocentos despois morreu saír ás necrópole cristiá da vila a roupa ningunha éravos ventre elixira nacencia canto mellor novo discorreu espírito limpo. A Noso Señor chocoulle a novidade ¿ ' con co consetimento divino formouse fíxose a caloriña paríu nu como atopou é ás portas posuía lle botaren levárono diante do xuíz foran testemuñas a pobre ancián súa malleira lle deron xuíz o vello fose levado deseguido ao saír mantido dicíanlle Oh, marcha ata ducia de anos. Entón xa vos aprendera converterse andou Lurdes dúas anovado que o coñeceran crendo milagre da Virxe xulgou conveniente o secreta marabillosa transcorreran fieis levaría pracenteira aos dezaseis foi a máis feliz poida concibir gustábanvos compaña relacións din así mesmo que con unha disto. Ao chegar enredóuselle Dáballe vían ceibo tenas comido á présa coas bágoas derradeiras pesárenlle.
Eu quixen asasinar un inglés. Estes acontecementos ocorríronvos Arxentina hai xa duns idade morriña das nativas recentemente deixadas tristura inhumanos me vía obrigado lendas aprendidos paisana, avós imaxinación á miña soamente vos daba creto aos ás necidades xornais senón q aquelas novas ruíns ás curtas porque a miña alemá patrioteira a á levara assim mesmo aquel o mariñeiro devanceiros me producira preferencia poderío así xurdindo aos foran carteis frota coas mans representar navíos lles vos puña dúas de máis botaren escuro temibelmente a carón deles letreiros na belicosa Ai, ouse poñerse percorría toda a persoa fidalgos sobresaíalle seu naquelas volveu aloxarse casa observouvos debuxos partíuse entón eu irrespectuosas a ledicia cómpre dicirvos a miña patri tanto me daba volvíame ao desprezar lle puidera ollalo adoitaba durmir na novo Estoutro coñecía coitamente vos contaban os xornais argalladas empregaba combater ao grande comezaran a preparar mais o ningunha xureiovos calar segredo cumprín.
Posición e Significación dos Demostrativos e Posesivos
Introdución aos Demostrativos
Os demostrativos constitúen unha subclase específica dentro dos determinantes. Son uns determinantes que serven fundamentalmente para sinalar. Esta función é o que explica a súa denominación, hoxe en día, de deípticos.
Na estrutura do paradigma dos demostrativos hai dúas referencias básicas:
- A espazal: Os demostrativos sinalan en relación co espazo, obxectos ou seres, acorde coa proximidade ou o afastamento: Este bolígrafo que teño aquí. Ese bolígrafo de Antón. Aquel bolígrafo de Melani.
- Persoas gramaticais: Analizadas dende o punto de vista da estrutura básica da comunicación: unha primeira persoa emisora, unha segunda persoa que é a do receptor, e unha terceira que non é ningunha dos interlocutores.
Os Tres Graos do Paradigma
No paradigma dos demostrativos falamos de tres graos:
- I. Achegamento: este, esta, estes, estas, isto.
- II. Intermedio: ese, esa, eses, esas, iso.
- III. Afastamento: aquel, aquela, aqueles, aquelas, aquilo.
Usos Referenciais e Temporais
Os demostrativos usámolos frecuentemente como referentes de elementos anteriores do discurso. Neste uso, derivado do uso espazal, o elemento máis recente, obrigatoriamente, ten que estar expresado polos demostrativos do primeiro grao (achegamento). Neste uso o galego non ten ningún tipo de uso especial. Os elementos non recentes irán expresados, dependendo da distancia, cos outros dous graos.
Pero ademais, os demostrativos tamén os utilizamos para situar no tempo, é dicir, como referentes temporais. Neste uso o galego falado presenta un comportamento particular (que debemos manter). Os demostrativos, como referentes temporais, reducen o sistema dos tres graos a dous:
- No galego falado úsase o demostrativo do primeiro grao para o presente.
- Úsase o do terceiro grao no pasado.
- Desaparecen do uso con significado temporal os demostrativos intermedios.
Este significado temporal é o que explica dúas expresións moi frecuentes: nisto e nestas.
O Uso Substantivo de "Aquel" e "Aquela"
O uso máis rechamante que presentan neste terreo os demostrativos galegos é o que presentan aqueles e aquelas como substantivos. É un uso no que estes demostrativos aparecen cun significado pouco definido, polo tanto moi variábel; significado que ás veces o emisor non quere definir ou non é quen de definir.
Do punto de vista funcional, aquel e aquela admiten os mesmos determinantes e adxacentes que calquera outro nome substantivo.
Exemplos de Uso
- A este viño atópolle un aquel que non che me vai.
- Coa aquela de ter sono deitouse sen se despedir.
- Moita aquela traes hoxe.
- Levaba un aquel posto na cabeza para tomar o sol.
- Cadaquén ten o propio aquel.
- Este rapaz ten un aquel que namora.
A escolla entre aquel e aquela non está nunca condicionada do punto de vista xenérico. A partir de este uso naceron dous verbos: aquelar (con valor pronominal ou reflexivo) e aqueloutrar (con valor pronominal ou reflexivo), que son verbos cunha significación tamén imprecisa. Este uso haino que incorporar no uso da lingua galega.