Expresións Latinas Comúns: Significado e Uso Actual

Enviado por Comunidad Xuletas y clasificado en Otras lenguas extranjeras

Escrito el 2 de Octubre de 2025 en español con un tamaño de 22,93 KB

Glosario de Expresións Latinas e o seu Significado

A posteriori: "Posterior a". Con dita locución adverbial referímonos ao que se coñece despois de analizar un asunto. Falamos tamén de coñecemento a posteriori, aquel que necesita da experiencia.
A priori: "Previo a". Utilizamos este aforismo para referirnos ao que se valora antes de analizalo. Falamos tamén de coñecemento a priori, aquel que é independente da experiencia.
Ab aeterno: "Desde moi antigo, desde a eternidade".
Ad hoc: Literalmente significa "para isto". Utilizamos esta expresión para referirnos a aquilo que se fai cun fin determinado, axeitado, apropiado.
Ad Kalendas Graecas: Literalmente significa "para as Calendas gregas". Como os gregos carecían de calendas, cando usamos esta expresión, referímonos a unha data que nunca vai ser, unha data imposible.
Ad libitum: Literalmente significa "a vontade, a pracer", é dicir, como guste. Podemos atopar a expresión abreviada ad lib. Na linguaxe musical esta expresión é moi utilizada. Indica que o intérprete pode executar a peza no ritmo que lle guste.
Addenda et corrigenda: Literalmente significa "o que hai que engadir e corrixir". Fe de erratas ao final dun libro.
Ad multos annos: "Por moitos anos", que dure moitos anos.
Alea iacta est: "A sorte está botada". Estas palabras son atribuídas a Xulio César cando cruzou o Rubicón e se dirixiu a Roma. Utilizamos a expresión cando tomamos unha decisión e xa non hai volta atrás.
Alma mater: O adxectivo latino almus, -a, -um quere dicir que alimenta, nutricio. Así pois, a expresión alma mater significa literalmente "nai nutricia, nai que alimenta". Con dita expresión estamos a referirnos á Institución que nos alimenta de coñecementos, a universidade. Tamén esta expresión se refire á persoa destacada nun grupo que protexe e coida dos demais. Actualmente aparece no lema da universidade máis antiga e en funcionamento ininterrompido, a Universidade de Boloña: Alma mater studiorum.
Ante meridiem: "Antes do mediodía". Moi común abreviado a. m.
Ave Caesar, morituri te salutant!: "Ave César, os que van morrer, saúdante!". Trátase da fórmula coa que os gladiadores saudaban ao emperador antes de loitar.
Bis: "Dúas veces". Usámolo por exemplo cando o público pide a un artista que volva ao escenario para interpretar de novo.
Bona fide: "De boa fe, con boa intención". Trátase dunha expresión propia da linguaxe xurídica.
Calamo currente: Literalmente significa "ao correr a pluma". É dicir, sen pensalo moito, de súpeto.
Carnes tollendas: Trátase da versión abreviada da expresión Domenica ante carnes tollendas que significa "Domingo antes de que as carnes deban suprimirse". Con dita expresión faise referencia ao Domingo antes do inicio da coresma, tempo no que se establecía o xaxún.
Carpe diem: "Aproveita o presente". Esta expresión aparece por vez primeira en Horacio, Odas I, 11: "Carpe diem, quam minimum credula postero" (aproveita o día, non confíes no incerto mañá).
Casus belli: "Causa de guerra". Motivo polo que empeza unha guerra ou un conflito.
Cave canem: "Coidado co can". Inscrición na entrada de moitas casas romanas, gravada nun mosaico cun can atado por unha cadea.
Cogito, ergo sum: "Penso, logo existo". Principio da filosofía cartesiana.
Conditio sine qua non: "Condición sen a cal non...", é dicir, condición necesaria, indispensable.
Contra naturam: "Contra a natureza, contranatural". O aforismo é empregado para referirse a algo que a natureza non acepta, pero tamén para referirnos aos actos que se consideran non aceptables moralmente. Ex: matrimonio contra naturam.
Corpore insepulto: "Co corpo sen sepultar". Dise do funeral que se celebra cando o corpo aínda non foi enterrado.
Corpus delicti: "Corpo do delito", é dicir, o obxecto ou elemento que proba que houbo delito. Trátase dunha expresión propia da linguaxe xurídica. Con dita expresión quere dicirse que se debe demostrar que houbo un delito antes de que unha persoa poida ser condenada por cometer ese delito.
Curriculum vitae: "Carreira da vida". Relación de méritos profesionais dunha persoa.
Cursus honorum: "Carreira dos honores". Sucesión das maxistraturas, que constituían a carreira política dun romano.
De facto: "De feito". Refírese ás situacións que teñen lugar pola forza que outorgan os feitos sen que se adopten as normas xurídicas vixentes. Oponse a de iure.
De incognito: "Sen ser recoñecido, que pasa desapercibido".
De iure: "De lei, lexitimidade que outorga a lei". Oposto a de facto.
Deo volente: "Queréndoo Deus, se Deus quere".
Do ut des: "Dou para que deas". Trátase dun precepto propio do Dereito Romano. Atendendo a este precepto, para recibir algo hai previamente que ofrecer unha contraprestación. Era un principio que fundamentaba as relacións civís, sobre todo as clientelares. Tamén estaba nas relacións relixiosas, pois considerábase que o individuo debía ter coas divindades un trato cordial coma se fose un veciño respectable. Deste xeito enténdese o ritual romano no que para conseguir o favor do deus había previamente que facerlle unha ofrenda. Hoxe a expresión latina é utilizada para referirnos aos frecuentes intercambios, ás veces inxustos ou ilegais, que se producen entre individuos ou entidades. Este principio de reciprocidade dáse tamén na expresión quid pro quo.
Doctor honoris causa: "Doutor por causa da súa honra". Título ou distinción que se dá en atención a grandes méritos do interesado. É unha distinción que concede a Universidade.
Dura lex, sed lex: "A lei é dura, pero é lei". A lei, aínda que sexa dura, hai que cumprila.
Ecce homo: "Velaquí o home". Son as palabras que dixo Poncio Pilato sinalando a Cristo ante os xudeus. Cristo acababa de ser azoutado, levaba unha coroa de espiñas, unha cana entre as mans e estaba cuberto cun farrapo. A partir desta imaxe a xente, que non sabía latín, interpretou que ecce homo quere dicir alguén ferido e con mal aspecto. De aí expresións como "parece un eccehomo".
Editio princeps: "Edición príncipe", a primeira edición impresa dunha obra, inmediatamente posterior aos manuscritos do autor ou autora e á copia para a imprenta. Normalmente falamos de «edición príncipe» con relación a obras de prestixio que foron reeditadas varias veces, nun principio referido sobre todo a obras da Antigüidade clásica grecolatina, máis tarde á tradición literaria occidental.
Errare humanum est: "Errar é humano".
Et cetera: "E o resto". Úsase nas enumeracións sen fin. Admítese a escrita: etcétera.
Ex aequo: "Con igual mérito, do mesmo rango". Adoita empregarse en concursos e competicións deportivas para cualificar a dous concursantes que obteñen o mesmo premio por ter acadado a mesma puntuación.
Ex iure: "De dereito ou axustado a el, por xustiza, legalmente". Oposto a de facto.
Ex libris: Etiqueta ou selo gravado que se estampa no reverso da tapa dos libros, na cal consta o nome do dono ou o da biblioteca á que pertence o libro.
Ex professo: "De acordo coa súa propia declaración, intencionadamente, expresamente, con pleno coñecemento".
Exempli gratia: "Por graza do exemplo, por exemplo".
Extra muros: "Fóra das murallas". Pode referirse aos muros dunha cidade, templo, castelo, etc. Ex: a capela está extra muros.
Facta, non verba: "Feitos, non palabras". Ex: déixate de promesas. Facta, non verba.
Fiat lux!: "Que se faga a luz!". A expresión provén do terceiro versículo bíblico do libro da Xénese. Emprégase por mor dun gran descubrimento, que fai que algo pase da noite ao día.
Gratis et amore: "Desinteresadamente e por amor". Sen cobrar e con amor.
Grosso modo: "De maneira grosa". Aproximadamente.
Habeas corpus: "Teñas o corpo". Dereito de todo cidadán detido ou preso de comparecer inmediatamente ante un xuíz ou tribunal, para que, oíndoo, resolva se o seu arresto é legal ou non.
Habent sua fata libelli: "Teñen o seu destino os libros". Frase que alude á importancia da persoa que le na interpretación das obras literarias. O destino dos libros varía segundo o parecer de quen le.
Hic et nunc: "Aquí e agora". Emprégase para resaltar que hai que ter en conta que se está no momento presente.
Homo homini lupus: "O home é un lobo para o home". Frase orixinaria de Plauto, que a emprega na obra "Asinaria" e popularizada polo filósofo inglés do século XVII Thomas Hobbes, que di que o egoísmo é básico no comportamento humano.
Homo sapiens: "Ser humano sabio, racional". O Homo Sapiens é unha especie de primate que pertence á familia dos homínidos. O Homo sapiens ten tanto as características anatómicas dos humanos actuais como o que se define como «comportamento moderno». Os restos máis antigos de Homo sapiens son de 195.000 anos e atopáronse en Etiopía.
Hora est iam de somno surgere: "É hora xa de espertar do sono". É dicir, volvamos á realidade. Frase tomada do Novo Testamento dunha epístola de san Paulo.
Horror vacui: "Horror ao espazo baleiro". Esta expresión utilízase sobre todo en historia da arte. A frase refírese á tendencia a encher todo espazo baleiro nunha obra de arte con imaxes ou deseños.
Ibidem: "Alí mesmo". Emprégase xeralmente nas notas que se poñen nos escritos. Para non ter que repetir todas as indicacións do escrito de onde están tomadas varias citas, escríbese completo só a primeira vez, na primeira nota; as outras veces que se cite exprésase co termo íbidem, ou en abreviatura, ibid., e indica que o lugar de onde se tomou a segunda cita e as posteriores, pertencen ao mesmo escrito. Neste contexto significa ‘igual que a referencia anterior’, para non repetir a referencia que xa foi enunciada.
Idem: "O mesmo".
Imprimatur / Imprimi potest: "Que se imprima". Un Imprimatur é unha declaración oficial pola xerarquía da Igrexa Católica de que unha obra literaria ou similar está libre de erro en materia de doutrina e moral católica e polo tanto os fieis católicos poden facer a súa lectura. Relacionado con este aforismo está outro: nihil obstat ("nada o impide").
In absentia: "En ausencia". Na linguaxe do Dereito este aforismo refírese a que pode levarse a cabo un xuízo aínda que a persoa acusada non se presente.
In aeternum: "Para a eternidade", "para sempre".
In albis: "En branco". Emprégase para significar que non se entende nada de determinado asunto.
In articulo mortis: "No momento da morte", "no último momento". Utilízase o aforismo para referirse ás últimas vontades antes de morrer.
In dubio pro reo: "No caso de dúbida, a favor do reo". Trátase dun principio xurídico.
In extremis: "No último momento". En determinados contextos pode equivaler a in articulo mortis.
In flagranti (delicto): "En flagrante delito". Desta locución xorde por deformación a expresión in fraganti (delicto). Ambas as expresións indican o delito que se está a cometer ou se acaba de cometer e tamén o delincuente que é sorprendido no momento ou inmediatamente despois da infracción. Ex: como foi collido in flagranti / in fraganti, a súa defensa vai ser complicada.
In illo tempore: "Naquel tempo". Úsase co sentido de “noutros tempos, hai moito tempo”. Ex: In illo tempore viaxabamos moito.
In itinere: "No camiño". No dereito laboral, chámase accidente in itinere ao accidente que ten lugar cando o traballador ou traballadora se está a desprazar desde a súa casa ao traballo e ao revés. Ex: Foi levar ao banco uns papeis da empresa e tivo un accidente in itinere.
In medio virtus: "A virtude está no medio". Ex: Non me gustan os extremos pois in medio virtus.
In memoriam: "En memoria, en recordo", aludindo a unha persoa xa falecida. Ex: fíxose un acto in memoriam do noso amigo.
In mente: "Na mente", "mentalmente". Ex: xa tiña in mente esa decisión.
In pectore: "No peito, no corazón". Utilízase nun nomeamento para un cargo: a persoa que ten que nomear teno in pectore, sen dicilo; aínda non é oficial, pero ninguén ten dúbidas da persoa elixida.
In saecula saeculorum: "Polos séculos dos séculos". Para sempre.
In situ: "No lugar". No lugar exacto.
Intelligentibus pauca: "Para os intelixentes, poucas palabras fan falta". Como di o refrán: "a bo entendedor, poucas palabras".
In vino veritas: "No viño está a verdade". Quérese indicar que cando unha persoa bebe demasiado di as verdades que non diría estando sobria.
In vitro: "No vidro". Procedemento de reprodución asistida realizado nun laboratorio, v. g. fecundación in vitro.
Inter nos: "Entre nós". En confianza.
Interim: "Entre tanto". Intervalo de tempo.
Ipso facto: "Polo feito mesmo". Inmediatamente, no acto.
Lapsus calami / Lapsus linguae: "Esvarón". Erro ou esquecemento na escritura (calami) ou na dicción (linguae).
Lato sensu: "En sentido lato", "no amplo sentido da palabra". En oposición a strictu sensu.
Magister dixit: "Díxoo o mestre". Dise dun argumento sen posible réplica, xa que procede dun mestre, dun xefe de partido ou outra autoridade.
Manu militari: "Con man militar". En momentos de guerra ou de estado de excepción confíanse á xustiza militar delitos que normalmente son xulgados por tribunais civís. Tamén se pode empregar no sentido de “con man dura”, “pola forza”, etc.
Mare magnum: "Mar grande". Situación que supera a un, por tamaño ou complexidade; confusión, desorde.
Mea culpa: "Pola miña culpa". Utilízase para admitir a responsabilidade nun erro.
Memento mori: "Acorda que has de morrer". Dáselle este nome a unha caveira considerada como símbolo da morte que aparece en moitas obras de arte, principalmente cadros.
Memorandum: "O que hai que recordar". Acontecemento para recordar un feito ou persoa; resumo dunha lección; escrito con todas as cousas necesarias para realizar un traballo.
Mens sana in corpore sano: "Unha mente sa nun corpo san".
Modus operandi: "Modo de operar". Maneira de traballar, de actuar.
Modus vivendi: "Modo de vivir". Maneira de gañarse un a vida.
Mortis causa: "A causa da morte". Termo do dereito.
Motu proprio: "Por propio movemento". Voluntariamente, por propia iniciativa.
Mutatis mutandis: "Cambiadas as cousas que hai que cambiar". Salvando as distancias.
Nemine discrepante: "Sen ninguén que discrepe". Por unanimidade. Emprégase por exemplo para cualificar a aprobación dun acordo ou acta cando non hai ningunha persoa que se manifeste en contra.
Nihil novum sub sole: "Nada novo baixo o sol".
Nihil obstat: "Nada o impide". Autorización para celebrar determinados actos.
Noli me tangere: "Non me toques". Palabras de Cristo a Magdalena no sepulcro. En escultura, representación de Cristo aparecéndoselle a Magdalena. En medicina, chagas que empeoran ao tocalas.
Non plus ultra: Inscrición de Hércules no estreito de Xibraltar, para indicar que non había terra "máis alá". Úsase tamén para indicar que se acada a máxima perfección. Por contra, o lema concedido polos Reis Católicos a Colón era plus ultra, "máis alá", en referencia á conquista do novo mundo.
Nosce te ipsum: "Coñécete a ti mesmo". É a tradución da famosa inscrición grega Γνῶθι σεαυτόν, situada no frontispicio do templo de Apolo en Delfos. Intentaba expresar que a sabedoría comeza polo coñecemento profundo dun mesmo.
Nota bene: "Anota ben, repara". Emprégase con frecuencia en libros e publicacións para chamar a atención sobre algún tema. Abréviase N.B.
Numerus clausus: "Número pechado, limitado". Úsase para indicar que unha institución acepta un número limitado de candidatos a formaren parte dela (p.ex. algunhas universidades).
Nunc et semper: "Agora e sempre". Fragmento da oración cristiá coñecida como Gloria (Gloria Patri, et Filii, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et nunc et semper, et in saecula saeculorum, amen.). Refírese a algo que non cambia co paso do tempo.
Opere citato: "Na obra citada". Emprégase para non repetir o título dunha obra que xa foi citada con anterioridade. Abréviase op. cit. (e a continuación a páxina onde se citaba o título da obra).
O tempora! O mores!: "Oh tempos! Oh costumes!". Frase pronunciada por Cicerón nas Catilinarias para referirse á corrupción reinante no seu tempo. Emprégase para criticar os hábitos e costumes actuais por contraposición a unha época anterior supostamente mellor.
Panem et circenses: "Pan e circo, comida e diversións". Fragmento dun verso satírico do escritor Xuvenal (X, 81) que aludía ao único que precisaba a plebe para estar contenta e ser manexada polo poder. Séguese a usar hoxe en día co mesmo valor.
Peccata minuta: "Faltas pequenas". Úsase para referirse a pequenos erros sen importancia.
Per accidens: "Por accidente, de xeito fortuíto". Expresión empregada polos filósofos medievais en contraposición a per se, por si mesmo, pola súa propia natureza, para distinguir os feitos ou substancias esenciais daqueles casuais ou fortuítos.
Per capita: Literalmente significa "por cabezas". Úsase como tecnicismo da linguaxe financeira e estatística indicando a proporción que de algo corresponde por individuo (ex. Renda per capita).
Per se: "Por si mesmo, pola súa propia natureza". Véxase per accidens.
Post data: "Despois da data". Antigamente a data poñíase ao final da carta para indicar cando fora rematada. É a anotación que se engade ao final dunha carta para mencionar algo que se esqueceu ou se descoñecía durante a redacción da mesma.
Post mortem: "Despois da morte".