Evolución Geológica y Litología del Relieve Peninsular Ibérico

A evolución xeolóxica do relevo peninsular (Anexo I)

O relevo actual da Península é o resultado dunha historia xeolóxica de millóns de anos na que se alternaron fases orogénicas con outras de calma, nas que predominou a erosión e a sedimentación.

A era arcaica ou Precámbrico

Durante a era arcaica ou Precámbrico (4.000-600 millóns de anos) emerxeu do mar unha banda montañosa arqueada de NO-SE, formada por lousas e gneis, que comprendía case toda a actual Galicia. Tamén xurdiron elevacións en puntos illados do Sistema Central e dos Montes de Toledo. Este macizo precámbrico foi arrasado pola erosión e cuberto case na súa totalidade polos mares paleozoicos.

A era primaria ou Paleozoico

Na era primaria ou Paleozoico (600-225 millóns de anos) tivo lugar a oroxenia hercínica. Dos mares que cubrían a maioría da Península xurdiron as cordilleiras hercínicas, formadas por materiais silíceos como granito, lousa e cuarcita. Ao oeste elevouse o Macizo Hespérico, arrasado pola erosión durante a mesma era primaria e convertido en zócalo ou meseta inclinada cara ao Mediterráneo. Ao nordeste apareceron os macizos de Aquitania, Catalano-Balear e do Ebro, e ao sueste, o Macizo Bético-rifeño. Todos eles foron tamén arrasados pola erosión durante a era primaria e convertidos en zócalos.

A era secundaria ou Mesozoico

A era secundaria ou Mesozoico (225-68 millóns de anos) foi un período de calma no que predominaron a erosión e a sedimentación. A erosión continuou co desgaste das cordilleiras hercínicas. A sedimentación depositou materiais, fundamentalmente calcarios (calizas e margas), en dúas zonas cubertas polo mar. No bordo oriental da Meseta, inclinado cara ao Mediterráneo, as transgresións mariñas depositaron unha cuberta non moi potente de sedimentos. Nas fosas mariñas situadas nas actuais zonas pirenaica e bética, depositáronse, en cambio, enormes espesores de sedimentos.

A era terciaria

Durante a Era Terciaria (68-1,7 millóns de anos) tivo lugar a oroxenia alpina que provocou grandes cambios no relevo peninsular.

• Levantáronse as cordilleiras alpinas, ao pregarse os materiais depositados nas fosas pirenaica e bética entre os macizos antigos, que actuaron como topes. Así, xurdiron os Pireneos entre os macizos de Aquitania, Hespérico e do Ebro (que acabou afundíndose) e as cordilleiras Béticas, entre o macizo Bético-rifeño e o Hespérico.
• Formáronse as depresións prealpinas paralelamente ás novas cordilleiras: a depresión do Ebro, paralela aos Pireneos, e a do Guadalquivir, paralela ás cordilleiras Béticas.
• A Meseta foi afectada pola oroxenia alpina:
  • Pasou a inclinarse cara ao Atlántico, determinando a orientación cara a este océano de boa parte dos ríos peninsulares.
  • Formáronse os rebordos montañosos orientais e meridionais da Meseta. No seu bordo oriental pregáronse os materiais depositados polo mar na era secundaria, orixinando a parte oriental da cordilleira Cantábrica e o Sistema Ibérico. No bordo sur da Meseta, o empuxe das cordilleiras Béticas levantou Sierra Morena.
  • O zócalo da Meseta, formado por materiais paleozoicos ríxidos, experimentou fracturas e fallas. Estas últimas orixinaron unha estrutura xermánica, constituída por bloques levantados ou rexuvenecidos (horst) e bloques afundidos (fosas tectónicas ou graben). Os bloques levantados formaron o rebordo montañoso do norte da Meseta (o Macizo Galaico e a parte occidental da cordilleira Cantábrica) e as serras interiores da Meseta (Sistema Central e Montes de Toledo). Os bloques afundidos crearon as depresións interiores ou cuncas sedimentarias da Meseta (submesetas norte e sur). As fallas tamén deron lugar a actividade volcánica en algunhas zonas como o Campo de Calatrava, Olot-Ampurdán e o Cabo de Gata.

A era cuaternaria

Durante a Era Cuaternaria (1,7 millóns de anos ata a actualidade), os fenómenos máis destacados foron o glaciarismo e a formación de terrazas fluviais.

• O glaciarismo (Günz, Mindel, Riss e Würm) afectou ás cordilleiras máis altas: Pireneos, cordilleira Cantábrica, Sistema Central, Sistema Ibérico e Sierra Nevada. Deu lugar a dous tipos de glaciares: de circo e de val.
  • Os glaciares de circo son acumulacións de xeo na cabeceira dos vales (circo). O xeo e o desxeo rompen as rochas das paredes do circo, ampliándoo e escarpando as súas formas. Na Península, pola súa latitude, a maioría dos glaciares foron de circo e, cando se fundiron os xeos, orixinaron pequenos lagos.
  • Os glaciares de val son ríos de xeo. Fórmanse cando o espesor de xeo acumulado no circo é grande. Entón o xeo das capas inferiores desprázase fóra do circo e espállase val abaixo. Os fragmentos rochosos que contén o xeo ensanchan o val, dándolle a típica forma de artesa ou “U”. Tamén escavan cubetas nas zonas de rocha menos resistente que, ao fundirse o xeo, se converten en lagos. Na Península, só os Pireneos se viron cubertos por unha potente capa de xeo, da que partían cara ao sur dez grandes glaciares, que crearon vales en U e lagos.
• As terrazas fluviais son franxas planas e elevadas situadas nas marxes dun río. A súa orixe débese ás alternancias climáticas do cuaternario. Nos períodos fríos glaciares, o caudal do río é escaso por atoparse a auga conxelada nas montañas; a súa forza erosiva diminúe e deposita aluvións ou materiais no seu leito (A). Nos períodos posglaciares, o caudal do río aumenta ao elevarse a temperatura e fundirse o xeo; a súa forza erosiva aumenta e afonda o seu leito (B), deixando suspendidos nas súas marxes os aluvións depositados, que constitúen as terrazas (C). A repetición destes ciclos glaciares e posglaciares durante o cuaternario creou terrazas escalonadas (E). Na Península as máis características son as formadas polos ríos Douro, Tajo (Henares), Guadiana, Guadalquivir e Ebro.

O relevo actual da Península é o resultado dunha historia xeolóxica de millóns de anos na que se alternaron fases orogénicas (hercínica e alpina) con outras de calma, nas que predominou a erosión e a sedimentación.

Litoloxía da Península Ibérica: o rochedo e os tipos de relevo

O modelado silíceo

A área silícea está integrada por rochas antigas das eras precámbrica e primaria. Localízase maioritariamente no oeste peninsular e presenta ramificacións cara á parte occidental da cordilleira Cantábrica, o Sistema Central, os Montes de Toledo e Sierra Morena. Tamén se localiza noutras áreas onde quedan restos de macizos antigos: o eixo dos Pireneos, algúns sectores do Sistema Ibérico e da cordilleira Costeiro-Catalana e a cordilleira Penibética.

A rocha predominante desta área é o granito, unha rocha cristalina e ríxida, que se altera de diversas formas creando distintos tipos de relevo granítico:

• Nalgúns casos, o granito altérase química e en profundidade pola auga: os seus cristais descompóñense e transfórmanse en areas pardoamarelentas. Estas poden alcanzar grandes espesores nos vales e zonas de escasa pendente.
• Noutros casos, o granito altérase a partir das diaclasas ou fracturas da rocha. As formas son distintas segundo a altitude:
  • Nas áreas de alta montaña, a auga fíltrase polas fracturas das rochas e, ao conxelarse, aumenta de volume e rómpeas. O resultado é a formación de cristas agudas, escarpadas e dentadas (galayos) e de canchales ou acumulacións de fragmentos de rochas rotas ao pé das montañas.
  • Nas zonas menos elevadas, as formas dependen da disposición das fracturas. Se as diaclasas son paralelas á superficie, o granito descámase ou desagrégase lentamente e orixina unha paisaxe de formas suavemente onduladas e redondeadas, chamadas domos. Se as diaclasas son perpendiculares, fórmanse bolas. Estas poden quedar amoreadas unhas sobre outras formando berrocales. Neles son típicos os tores (apilamentos de bolas) e as rocas caballeras (bolas situadas en equilibrio sobre unha das súas superficies menores). Outras veces as bolas dispóñense caprichosamente nas ladeiras ou ao pé das montañas, constituíndo un caos granítico.

O modelado calcario

A área calcaria está integrada por rochas da era secundaria pregadas na era terciaria. A súa localización forma unha “Z” invertida que se estende polos Prepireneos, os Montes Vascos, o sector oriental da cordilleira Cantábrica, o Sistema Ibérico, parte da cordilleira Costeiro-Catalana e a cordilleira Subbética.

A rocha predominante desta área é a caliza, unha rocha dura que se fractura formando greas ou diaclasas e que se disolve facilmente coa auga. Dá lugar a un relevo complexo, o relevo cárstico, cuxas formas características son as seguintes:

• a) Os lapiaces ou lenares son sucos ou cavidades separados por tabiques máis ou menos agudos. Os sucos fórmanse polas augas de escorrentía sobre as vertentes (lapiaz de vertente) ou sobre superficies chairas con fisuras (lapiaz en mesa). As cavidades fórmanse en lugares onde existen pequenas ocos nos que se almacena a auga (mar de pedra ou lapiaz alveolar).
• b) As gargantas, foces ou hoces son vales estreitos e profundos, enmarcados por vertentes abruptas, causados polos ríos.
• c) Os poljés son depresións alongadas de fondo horizontal enmarcadas por vertentes abruptas. Están percorridos total ou parcialmente por correntes de auga, que desaparecen súbitamente por sumidoiros ou pozos (pónors) e continúan circulando subterraneamente. O poljé pode inundarse de forma temporal ou permanente (transformándose nun lago) se se eleva o nivel das augas subterráneas ou se a auga recibida na superficie é máis da que pode infiltrarse polas greas ou pozos.
• d) As dolinas ou torcas son grandes cavidades formadas nos lugares onde a auga se estanca. Poden ter formas diversas (circulares ou de funil) e unirse con outras veciñas, formando cavidades de trazado complicado denominadas uvalas.
• e) As covas créanse ao infiltrarse a auga e circular subterraneamente polas fisuras do terreo calcario formando galerías. Nelas adoitan formarse estalactitas a partir da auga, rica en carbonato cálcico, que pingra do teito; e estalagmitas a partir da auga depositada no chan. A auga infiltrada pode volver á superficie a través de mananciais ou resurxencias.
• f) As simas son aberturas estreitas que comunican a superficie coas galerías subterráneas.

O modelado arxiloso

A área arxilosa está integrada por rochas sedimentarias das eras terciaria e cuaternaria. Localízase nas cuncas das submesetas norte e sur; nas depresións do Ebro e do Guadalquivir, e nas chairas costeiras mediterráneas.

A rocha predominante nesta área é a arxila, caracterizada pola súa escasa resistencia. Dá lugar a un relevo basicamente horizontal, xa que os terreos onde se depositou non sufriron pregamentos posteriores. A súa rápida erosión, debida á brandura dos materiais, crea dous tipos de relevo:

• Nalgúns casos, os ríos abren vales que separan estruturas horizontais. Estas desgastáronse axiña, orixinando chairas suavemente onduladas: as campiñas.
• Nas zonas onde alternan longos períodos secos e cálidos con outros de chuvias curtas e torrenciais, e non existe a protección vexetal (SE peninsular e zona central do val do Ebro), a auga de arroiada desgasta intensamente as vertentes. Nelas fórmanse cárcavas ou sucos estreitos e profundos separados por aristas, que crean unha topografía abrupta semellante a unha montaña en miniatura. O seu amplo desenvolvemento sobre unha zona orixina unha paisaxe peculiar chamada badlands.

Relevo causado pola erosión diferencial

Prodúcese cando as rochas presentan distinta orixe e resistencia, e a erosión actúa de forma diferencial.

• Cando os estratos son horizontais e alternan duros e brandos, os ríos abren vales que separan amplas plataformas chamadas páramos, con cima horizontal formada polo estrato máis duro e flancos cóncavos. Os páramos poden converterse en cerros testigo (outeiros de teito horizontal) ou antecerros se desaparece o estrato duro superior. Este tipo de relevo obsérvase nas depresións do Ebro e do Guadalquivir (fórmanse chairas suavemente onduladas ou campiñas).
• Cando os estratos están suavemente inclinados e alternan materiais duros e brandos fórmase o relevo en cuesta: nas cuestas distínguese un dorso ou reverso formado polo estrato duro inclinado e un frente. Este ten unha parte superior de forte pendente formada pola capa dura e unha parte inferior cóncava na capa branda, onde a erosión é máis rápida. O retroceso das cuestas pola erosión dá lugar tamén a cerros testigo e antecerros.
• Cando os estratos están pregados e formados por materiais alternativamente duros e brandos orixinan os relevos apalachense, xurásico e xermánico:
  • Relevo apalachense. Fórmase sobre un relevo montañoso hercínico, constituído por pregues de materiais de diferente dureza, que foi arrasado e nivelado pola erosión e experimentou un posterior rexuvenecemento que reactivou a erosión. A erosión diferencial deixa ao descuberto as capas duras, que forman cristas paralelas, longas e estreitas, de altitude similar, separadas por depresións abertas nas capas brandas. En España pódense atopar exemplos deste relevo nos Montes de Toledo e en Sierra Morena.
  • Relevo xurásico. Conxunto de formas do relevo resultantes da erosión diferencial sobre estratos pregados de diferente dureza pertencentes a cordilleiras novas. Está constituído por unha alternancia de pregues convexos (anticlinais) e cóncavos (sinclinais). Nos anticlinais a erosión da auga crea vales perpendiculares á cume (cluses) e vales paralelos a ela (vales anticlinais ou combes). O baleirado dos anticlinais (rápido unha vez que a erosión perforou o estrato duro) deixa levantados entre eles os antigos vales sinclinais (sinclinal colgado), de modo que o relevo se inverteu. A erosión do val anticlinal deixará en resalte o anticlinal do estrato inferior (anticlinal exhumado) e o ciclo reiniciarase. Formas típicas deste relevo pódense ver no Sistema Ibérico, na cordilleira Cantábrica, nos Pireneos e nas cordilleiras Béticas.
  • Relevo xermánico. Estrutura tectónica de fractura formada por bloques levantados (horst) e bloques afundidos (graben ou fosa tectónica). Horst: bloque ou conxunto de bloques que se levantaron entre dúas fallas debido a procesos tectónicos. En España, o Sistema Central e os Montes de Toledo son dous horst que xurdiron na Era Terciaria ao fracturarse a Meseta. Fosa tectónica ou graben: depresión ou bloque afundido polas forzas internas que levantan e forman os trazos da codia terrestre. É o caso das que se produciron na Era Terciaria sobre a Meseta como consecuencia da orogenia alpina, que a fracturou deixando uns bloques afundidos (fosas tectónicas ou graben) e outros levantados (horst). Un exemplo é a submeseta norte e a submeseta sur.