Euskarazko hitz eta esamolde hautatuak: definizioak eta adibideak

Euskarazko Hitz eta Esamolde Hautatuak

Hona hemen testu ezberdinetan agertutako hitz eta esamoldeen bilduma, definizio eta adibideekin batera.

A

abegitsuz

Harrera onekoa, atsegina. — Eta orduan amona ikusi dut, han eserita, niri irri egiten; esku bat luzatu eta beragana hurbiltzeko esan dit keinu abegitsuz sutondoan esertzera gonbidatuz.

abelgorri

Abelgorriak hazten ditu, ondoren okela saltzeko. — Abelgorriak hazten ditu, ondoren okela saltzeko.

abere

Azienda, ganadua, behiak-eta. — Hau dun abere ederra, Miren!

adabatu

Txaplataduna, zati konpondua. — Bere praka zahar eta adabatuetan sartu ditu eskuak eta irri egin dit.

adore

Kemena, ausardia. — Batzuetan maistrari esango nioke etxean gertatzen dena, baina ez dut adorerik izaten.

ahapeka

Xuxurlaka, isilean. — Gaur behiei belarra ematen ari gintzaizkiela, Luisek ahapeka esan dit Julian jaunak Migeli buruz hitz egin diola kezkaturik.

ahaztarazi

Ahantzi, atzendu. — Dena dela, hori arratsaldean izan da, txerria hil baino lehen eta zorioneko txerriaren kontu horrek gauzak pixka bat ahaztarazi ditu.

aienatu

Uxatu, aldendu. — Trumoiak tximisten dantzarako danborrak jadanik jotzen hasita zeuden eta tximistak agertu bezain azkar aienatzen ziren.

aipatu

Aitatu, zerbait izendatu. — Eta orain Julian jauna aipatzean konturatu naiz berriro nabilela harira joan gabe, inguru-minguruka.

alargun

Emaztea edo gizona hil zaiona. — Hemen Maite Andrea bizi da, bere alarguna eta Iñaki ere bai, bi hauen semea.

amaraun

Armiarma sarea. — Harritu egin nintzen eta botilez ahaztu, neure buruari galdezka amaraun edo hauts arteko egunkari hura zein urtekoa ote zen.

amuarrain

...amuarrainen bat harrapatzeko ahaleginetan.

amultsu

Maitasunezkoa, goxoa. — Baina gauez soilik, egunez beti bezain amultsua eta atsegina baita nirekin.

anitz

Asko, ugari. — Gauza asko ikusi ditut bertan, paper asko irakurri eta gauza anitz ulertu dut.

antsia

Irrika, gogo bizia. — Alabak jostailua nolako antsiaz besarkatu duen ikustean, malkoak irristatu zaizkio Fermina andreari.

arakatu

Aztertu, miatu, ikertu. — Koadernoetako orrien artean arakatzen hasi nintzen ea ba ote zegoen han Mirenen erretratua.

arestian

Lehentxoago. — Arestian idatzi dut hau azken aldia izango dela egunerokoan idatziko dudana.

argimutil

Argi euskarria. — Gaur argimutilaz gain, kriseilu bat daukat ohe ondoan piztuta.

arkupe / portikoa

...pixka bat gehiago hitz egiten du elizako arkupeetan beste emakume batzuekin.

arrapaladan

Arineketan, lasterka. — Arrapaladan moduan, eskopeta esku batean eta beste eskuaz uhalei helduz, basorantz abiatu naiz zelaian gora.

arrasto

Aztarna, seinalea. — (Zaldiaren zela ere lurperatu du arrastorik ez dadin egon eta zaldia bera kanpamentura eramango du beren zaldiekin nahasteko.)

arrotz

Arraroa, estrainioa. — Batzuetan oso hurbil nabari dut nigandik eta urruti beste batzuetan, arrotz eta ezezaguna.

artega

Urduri. — Artega eta dardaraka, zalditik jaitsi eta hurbildu egin natzaio bere ondoan belaunikatzeko.

asaldatuta

Inpresioa hartuta. — Antzemango niokeen, zeren eta, asaldatuta baitzegoen, Mirenek oso letra dardartiz idatzi baitzuen.

axola izan

Ardura izan, inporta. — Niri, egia esan, ez zait gehiegi axola Migel medikua edo marrazkigilea izatea.

aztoratu

Asaldatu, larritu. — Aztoratu egin zaio arnasa, begiak galdu eta hiru atzazal sartu dizkit eskuko azalean.

B

baretu

Ematu, baketu, lasaitu. — Dantza gehiagorik ikusi ezinik, nire bihotza ere baretu egin da.

barren

Barnea, gorputza. — Inoiz izan ez dudan xamurraren itxura hartu diot eta barrena bakez bete dit: on handia egin dit.

bederen

Behinik behin, behintzat. — Etxea Imanolentzat gordeko dut, Ameriketatik itzultzen denerako, itzultzen bada, bederen.

behor

Zaldi emea. — Orain behiak eta behorrak erosi ahal izango ditu.

belarrondoko

Zaplaztekoa, txaloa. — Ondo jarri du segidan alaba ohean eta, beronek oihu egiteari uzten ez zionez gero, bi belarrondoko beldurgarri eman dizkio isiltzeko agintzeaz batera.

berantiar

Berandukoa. — Baina orduan zalantza sortu zait: zer esan nahi ote zidan ordu berantiar hartan?

bere kasa

Bere kabuz. — Ez duelako bere kasa ezer egiten.

beronek

Honek berak. — Ondo jarri du segidan alaba ohean eta, beronek oihu egiteari uzten ez zionez gero, bi belarrondoko beldurgarri eman dizkio isiltzeko agintzeaz batera.

biagoa egin

Siesta egin, eguerdi ostekoa. — Ia ez du ezer esan bazkarian eta biagoa egitera joan da arratsaldean ohera.

biraoka

Birao eginez, madarikazioka. — Biraoka eta madarikazio batean ibili da Julian jauna egun osoan guztiz sumindurik.

biribilkolika

Txiribueltaka. — ...amona eskaileretatik behera biribilkolika erortzen ikusi dut.

biziro

Biziki. — Luisek esan dit ez zaiola horrelakorik egitea gustatzen, bera ez dela sudurluzea, baina nik hain biziro eskatu diodanez gero, egingo zuela.

brodatu

Orratz-hariarekin erliebeak egin. — Hurbildu egin zitzaidan eta nik bere amantaleko tximeleta brodatu handian erreparatu bitartean, ea zer moduz nengoen galdetu zidan.

buruaz beste egin

Suizidatu. — Nik orduan ijito erasotzaile eta iheslarien aurka tiro egiteko erabilitako eskopeta berberaz egin du senarrak bere buruaz beste.

burusi

Ohe estalkia, manta. — Bi burusi lodi ere utzi dizkit.

D

damutu

Garbatu, sentitu. — Esan diot azkenik eta esan bezain azkar damutu zait.

dardarti

Mugimendua duena. — Antzemango niokeen, zeren eta, asaldatuta baitzegoen, Mirenek oso letra dardartiz idatzi baitzuen.

debekurik jaso

Eragozpena edo traba izan. — Hankak zabaldu dizkit poliki eta ez du nigandik debekurik jaso.

deus

Arean ez, deus ez, ezer ez. — Eskerrak ilbeteari, bestela korrikaldi eroan ez genuen deus ikusiko.

E

edontzi

Basoa, edalontzia. — Botila bat ardo eta edontzia atera dizkiot Tomas jaunari mahai gainera.

egiatsu

Sinesgarria. — Une batez burua bueltaka hasi zait azalpen egiatsu hark ez baitu inola ere nire samina arintzen.

egoitza

Eraikina, lekua. — Hirugarren adinekoentzako egoitza txukun batean bizi da orain.

egundoko

Sekulakoa. — ...egin du guzti hark grazia minkorra baleuka bezala eta esku zabalaz mahaia jo du berriro, niri egundoko ikara sorraraziz.

ehortzi

Lurperatu, hilobiratu. — Goizean amona ehortzi dute bertako hilerrian.

emeki

Ezarian, geldiro. — Atea itxi du astiro eta nire ohera emeki hurbildu bitartean.

emeki-emeki

Kontuz-kontuz. — Hala ere gurasoen poza nitaz jabetu zen emeki-emeki.

eraitsi

Jetzi, esnea atera. — Luisek eta biok behiei esnea eraitsi diegu.

erostaka

Aieneka, kexuka. — Lurrean ikusi dut norbait orbel artean etzanda, aieneka, erostaka.

errain

Semearen emaztea. — Amona halakoetan isilik geratzen da, badakielako Fermina andrea, bere erraina, gezurra esaten ari dela.

erregutu

Biziki eskatu, arrenka. — Fermina andreak ez joateko erregutu zion, galdu edota gaizki.

errieta egin

Bronka bota, agiraka egin. — Nahiz eta, ondo jakin serio noiz hitz egin eta errietan noiz egin behar dion.

errukarri

Pena emanez. — Larri ikusi dut Ana arnasa hartzen eta bat-batean isildu egin da, modu errukarrian begiratu dit eta nik ez nekien zer egin.

eskuizkribu

Idazkia, dokumentua. — Bai. Ganbaran eskuizkribu zahar bat aurkitu dut eta horixe aritu naiz irakurtzen.

eskukatu

Esku artean erabili, haztatu. — Hatzaz ari nintzen koloretako orriak eskukatzen, amak logelako atea jo eta poliki sartu zenean.

eskutitz

Gutuna. — Izan ere, postariak bi eskutitz eman dizkio gaur Julian jaunari.

ezari-ezarian

Ia ohartu gabe, apurka-apurka. — Mirenen eskuizkribua irakurtzeari lotu nintzaion ezari-ezarian, irakurketa errazteko bere idaztankera eta letrarekin lehenbailehen ohitzeko asmoz.

ezbehar

Zorigaitza, istripua. — Beste ezbeharrik ez gertatzea da espero dudan bakarra.

F

fardel

Poltsatxoa. — Amatxok apain-apain jarri nau eta fardela egin dit, barruan arropa garbiak eta jateko zerbait bilduz.

fardeltxo

Paketetxoa. — Haurra fardeltxo bat bezala besapean zuela gelatik irten baino lehen, zera esan dit.

ferekatu

Xerak egin, laztandu. — Haize gorria ikusi dut inoiz baino biziago belar hezea ferekatzen.

ferra

Animalien apatxetako burdina. — Eta zaldiaren ferrek bidearen kontra jotzean ateratzen zuten zarata entzutean, burua itzuli du eta ikusi egin nau.

G

galanki

Majo, polito. — Galanki jipoituta hil omen dute, eta buruan adarren batez edo.

ganaduzain

Aziendak (abereak) jagoten ditu. — Orain dexentetan bidaltzen naute arratsaldez etxetik kanpora ganaduzain.

gari-jotze

Aleak ateratzea. — Gurasoek esanda dakit larrainean gari-jotzea eta horrelako lanak.

garondo

Kokota, lepoaren atzeko aldea. — Baina berak esku bat jarri dit garondoan eta besteaz burua aurrerazi dit musu emateko asmoz.

giltzarri

Gakoa, funtsa. — Neuk, jakina, historiaren giltzarriak direnak edota gauzak ongi ulertzeko beharrezkoak direnak idatziko ditut.

gizabidetsu

Errespetuz, edukazioz. — Bai, eskerrik asko erantzun du gizabidetsu.

gizarajo

Koitadua, gaixoa. — Egundoko kirtenkada eman dio buruan Antonio gizarajoari.

goazeman

Goazen, abia gaitezen. — Dirua mahai gainean geratu da eta Julianek besotik heldu dit "Goazeman!" zakar samar esateaz batera.

goibel

Triste. — Galdegin diot emakume on hartaz goibel gogoratuz.

goraipatu

Laudatu. — Irakurri eta idazteko hire zaletasuna goraipatu diola.

goxokiro

Emekiro, ezti, amultsuki. — Antoniok ea zer nuen galdetzean, geratua esan diot eta goxokiro besarkatu nau.

grinatsu

Pasioz betea. — Orduan, ziur aski, haize gorriak nire bihozkaden antzeko dantza penatu eta grinatsuak egingo ditu.

H

harraska

Sukaldeko harria, garbitokia.

hats

Espiritua, izpiritua. — Berak niri ere bai, baina berea irri nekatua zen; hats gabea.

hazka egin

Arraskatu, hatzekin igurtzi. — Antonioren galdera erantzun baino lehen, mahai ondoan eserita, abokatuak ardoari begiratu eta hazka egin du buruan bere ile gris eta urrien artean.

herentzia

Oinordekotza. — Haserre biziak hartu zuen eta Mireni etxea eta herentziaren bere zatia eskatu zizkion.

hits

Goibela, tristea. — Biharkoa oso egun hitsa izango dugu.

hitz-aspertutxo

Berriketa lasaia. — Dena prest edukiko duela esan digu eta hauetako edozein egunetan bere etxera gonbidatu gaitu hitz-aspertutxo bat egitera.

horail

Rubia. — Handik bost bat minutura gona eta alkandora apainez jantzitako emakume horaila etorri zitzaigun eskua luzatuta.

hots egin

Deitu. — Eguerdi aldean Fermina andreak hots egin dit, bazkaria prestatzen lagun niezaion.

hunan

Zen (hikan). — Jesusmari nire neba hunan.

hunkipen

Emozioa, inpresioa, zirrara. — Zelaitxon haize gorria lehenengo aldiz ikusi nuen egunaz oroitu naiz hunkipen handiz.

hunkitu

Emozionatu. — Ni hunkitu egin nintzen bere sentipen hartaz jabetzean, begi ia itsu haiek negar egiteko zorian ikustean, ea sentitzen nuela esan nion.

I

ihar

Lehorra, sikua. — Pixka bat ibili naiz bertan eta nire gona luzeek lurreko belar iharra igurtzi dute.

iltze

Metalezko pieza, zura josteko. — Ganbarara bidali nau aspaldi erabili gabeko iltze zahar batzuen bila.

ilunabar

Iluntzea. — Eta joan egin da, poliki-poliki zaldiaren ilunabarrean, behe-lainotan emeki-emeki nire begi-bistatik aldapan behera desagertuz.

inguru-minguruka

Adarretatik, harira joan gabe. — Eta orain Julian jauna aipatzean konturatu naiz berriro nabilela harira joan gabe, inguru-minguruka.

iratzarri

Itzartu, esnatu. — Ulertu dut zein antsia ezkutu eta ezezagunak iratzarri nauen gau dexentetan azken urteotan.

irendu

Zikiratu, barrabilak kendu. — Antoniori zauri beldurgarria egin diote aiztoz, nik zergatik jakin ez arren: irendu egin dute.

irrika

Gogoa. — Eta bere eskutitzak irrikaz itxarongo ditut.

irrikatu

Biziki desiratu. — Haurdun nago eta oraingoan, hainbeste urtean irrikatu ondoren.

irun

Artilea hari bihurtu. — Iruten ari zen poliki eta ongi. Hurbildu egin natzaio eta begira geratu zait.

islatu

Erreflejatu, ispiluan bezala agertu. — Baina aldi berean zorion-urte oparoak daude islaturik.

istil

Putzua, potxingoa. — Paper gainera erortzen zaizkit malkoak teilatu ertzetik euri gutxi egiten duenean euri tantak istilean jausten diren bezala.

isuri

Jariatu. — Hau irakurtzean, lehengoak ez bezalako malkoak isuri ditut bihotza uzkurtuta.

itolarri

Asfixia, itobeharra, itomena. — Bart gertatuaz oroitu eta itolarria sortzen baitzait, amorru bizia ere bai, ezer egiterik ez izanagatik.

izerdi patsetan

Izerditan bustirik, blai. — Ohean etzanda eta begiak zabal-zabalik izerdi patsetan.

J

jolasti

Jostalaria, olgetuna. — Baietz esan digute beren seme-alaba jolastien pozerako eta gauzak ezin ziren hobeto atera.

K

kartazal

Gutun-azala. — Migueli neuk idatzi ahal izateko helbidea, seiluak eta kartazalak Julian jaunari harrapa baniezazkioke.

kaskagogor

Burugogorra, tematia. — Ez nuen uste hartaraino maite nituenik abere kaskagogor eta astakirten horiek.

kaskagorri

Ilegorriduna. — Ongi ikusi dut Ana eta Migel kaskagorriak direla; ile gorri ikusgarria daukate biek.

kaskar

Erdipurdikoa. — Aprobetxatuko nituen eta nire ingeles kaskarra hobetzeko ere bai.

kaskarreko

Kokoteko, buruan kolpetxoa. — Kaskarreko bat! Horixe da emango niokeena, galanta gainera!

kirtenkada

Paluarekin emandako kolpea. — Egundoko kirtenkada eman dio buruan Antonio gizarajoari, erdi zorabiatuta utziz eskuak aurpegian.

kisketa

Ireki-ixteko mekanismoa. — Atzeko kisketa jo du ni kanpora atera nendin.

koblakari

Trobadorea, musika jo eta kanta koitadua. — Emakume honi hitza idazlumatik koblakari kantua ahotik baino errazago zeriola.

koitadua / gaixoa

Oraindik hamalau urte bitartekoa besterik ez dun irakurri eta Miren koitadua zaharra izatera iritsi hunan.

konforme egon

Ados egon, bat etorri. — Lagunak adierazi dit bera eta Pernando oso ondo daudela Tolosako etxean eta senarra konforme dagoela hilero niri ahal duten dirua bidaltzearekin.

kriseilu

Olio lanpara edo kandela duena. — Zakurren batek zaunka egin du eta hiru pertsona atera dira larrainera, hauetako batek —emakume gizen batek— kriseilua eskuetan zuela.

L

lain

Beste, adina, bezainbeste. — Ez gehiegi, baina bai gu ohartzeko lain.

laprastadaka

Labain eginez. — Atzera egin du gelatik laprastadaka atereaz eta eskailera buruan gelditu da pixka batean.

larrabehi

Betizua, (mendiko) behi askea. — Xanti larrabehiak ikustera zihoanean pasatu zen Berrotatik.

larrain

Landa, eremua. — Baserriko larrainean bazkalosteetan mahatsondoaren gerizpean josi, etxeko lanak egin eta gurekin paseatzea zen egiten zuena.

larrugorritan / biluzik

Ez naiz konturatu gizarajoa larrugorritan zegoela eta besoak gurutzatuta zeuzkan sabel gainean.

leial

Fidela. — Alai leiala da egun argiz motz eta denboraz luze hauetan daukadan lagun bakarra.

lo-kuluxka / lotalditxoa

Joango al gara lo-kuluxka bat egitera?

M

magal

Malda, mendiaren alde bakoitza. — Berrota, mendi magal batean zegoen eta Gorriminetako baserririk altuena omen zen.

marmarka

Murmurikatu, ahapeka kritikatu. — Eta behin asko gustatu ez zitzaidana gaineratu zuen, ia marmarka.

marranta

Eztula, erlatsa. — Oso marranta handia eta sukarra dauka.

masail

Matraila, aurpegiko aldea. — Hunkipenezko zirrara nabaritu dut hau entzutean eta malkoak agertu zaizkit begietan ia-ia isurtzeraino, baina ez dira masailetan behera jausi.

mendiarte

Mendiarte estu bat omen zen Gorrimineta delako hori.

ibarra / harana

Gure baserria pagadiz jositako mendiz inguratuta zegoela.

minberatuta

Minduta. — Ikusmina sortu zitzaidan eta sukaldera guraizeen bila joateko zutitzean, belaunak minberatuta sentitu nituen.

minkor

Samina, mingarra. — Egin du guzti hark grazia minkorra baleuka bezala eta esku zabalaz mahaia jo du berriro, niri egundoko ikara sorraraziz.

N

nagiak atera

Logura kentzeko besoen keinua. — Galdetu zion amari nagiak atera ondoren.

negar intziri

Negar mainatxoa. — Bertako otoitz-marmara eta Martaren senitarteko batzuen negar intziriek urduri jarri naute.

negar-zotinka

Negar-hipaka, espasmoka. — Dardar batean atera naiz gelatik negar-zotinka bere ondotik igaroz eta eskaileretan gora abiatu naiz ganbararantz.

O

odolustu

Odol guztia galdu. — Okospean gakoa sartu eta ongi-ongi nekez heldu eta gero odolustu ondoren, gizonek garo iharrez erre diote ilea larrainean.

oinaze

Sufrimendua, pairamena. — Bere oinazearen amaiera gertarazi du Antonio maiteak, bere oinaze zaharraren amaiera.

okospe

Kokotsa.