Euskal literaturako obra giltzarriak: Loidi, Mirande, Sarrionandia, Urretabizkaia, Saizarbitoria, Cano, Lertxundi eta Atxaga

"Hamabost Egun Urgain-en" (Juan Antonio Loidi)

J. A. Loidiren eleberria da, gaztaroaren, adiskidetasunaren eta heldutasunaren inguruko gogoeta. Istorioa Urgain izeneko herrian gertatzen da, gazte talde baten oporraldian. Misterioa, hilketa bat eta haren inguruko ikerketa agertzen dira liburuan zehar.

Argumentua

Gazte talde bat Urgainera doa udan, eta han elkarbizitzan gatazkak eta adiskidetasunak sortzen dira. Esperientzia horrek pertsonaien hazkundea eta heldutasunera iristeko bidea erakusten du.

Pertsonaiak

• Narratzailea: Gazte sentikor eta zuhurra, bere ikuspegitik kontatzen du istorioa.
• Peru: Lider ausarta baina harroa.
• Iñaki: Zuzena eta orekatsua.
• Beste lagunak: Taldearen aniztasuna adierazten dute.

Denbora eta Narrazioa

Denbora

Hamabost eguneko epean gertatzen da guztia, linealki kontatua. Egunak igarotzean pertsonaien barne-aldaketa nabaritzen da.

Narratzailea

Lehen pertsonan ari da; horrek kontakizuna hurbilago eta pertsonalago egiten du, protagonistaren pentsamenduak zuzenean ezagutuz.

Gai Nagusiak

• Gaztaroa eta adiskidetasuna.
• Taldearen barruko tentsioak.
• Norbere identitatearen bilaketa.
• Gizartearen balioak eta gizabanakoaren askatasuna.

"Haur Besoetakoa" (Jon Mirande)

Haur Besoetakoa (ahijada), Jon Miranderen eleberri bakarra da. 1954an idatzia izan arren, editorerik aurkitzen ez zuenez, 1970. urtera arte ez zen argitaratu. Istorioan, gizon heldu batek bere iloba eta haur besoetako nerabearekin duen maitasun harremana kontatzen du; horregatik, pederastia kasu bat deskribatzen duelako, lan polemikoa da.

Argumentua

Eleberri honek hogeita hamarreko gizon baten eta hamaika urteko haren alababitxiren arteko maitasun istorio tragikoa du hizpide. Hala ere, gaia oso eskandalagarria izan arren, ez da istorio pornografikoa edo morbosoa, tragedia moral eta emozionala baizik. Jon Mirande ezinezko maitasun horretaz baliatzen da gizartean dagoen hipokrisia kritikatzeko. Izan ere, pertsonaiak gogor epaitzen dituzten pertsonai guztiak protagonistak baino ustelagoak eta faltsuagoak dira.

Pertsonaiak

• Theresa: Neskato gozo eta xaloa izatetik benetako maitasunaren ezintasunaren sinboloa izatera igaro zen.
• Gizona: Nobela osoan ez dira aipatzen gizon honen izena eta ezaugarri fisikoak, baina Jon Mirandek sakonki azaltzen ditu bere izaera eta nortasuna.
• Isabella: Gizonaren andregaia eta Theresaren antitesia da. Harreman horrek gehiago nabarmentzen du Theresa eta gizonaren arteko maitasun debekatuaren benetakotasuna.
• Margolariak: Eleberrian zehar, komentatu, behatu eta deskribatzen duen ahots gisa agertzen da.

Denbora eta Narrazioa

Denbora

Liburua iraganean idatzita dago eta istorioa modu linealean kontatzen da. Idazteko moduan aldaketak badaude: oso une motelak eta geldoak daude, eta beste batzuk, berriz, oso azkarrak eta biziak.

Narratzailea

Eleberrian zehar narratzaile mota aldatzen joaten da. Kanpoko narratzaile bat dago, margolariak irudikatzen duena, eta pertsonaien arteko elkarrizketa eta gizonaren barneko elkarrizketa tartekatzen dira.

Gaiak

Maitasunezko tragedia bat da. Testu honek lantzen dituen gaiak hauek dira:

• Pedofilia (edo maitasun debekatua).
• Maitasun sakona (ia platonikoa).
• Gizartearen hipokrisia.
• Maskulinitatea.

Izuen Gordelekuetan Barrena (Joseba Sarrionandia)

Sarrionandiaren lehen poema-liburua da, 1981ean argitaratua. Garai gogorretan idatzia da — diktadura osteko urteetan eta espetxe giroan.

Gai Nagusiak

• Beldurra (izua): Poemek pertsonen barruan dagoen beldurra erakusten dute. “Izuen gordelekuetan” gizakiaren barneko leku ilunak dira.
• Ihesa eta askatasuna: Poetak buruan eta hitzetan ihes egiten du. Poesia bera da askatasunaren bidea.
• Bakardadea eta maitasuna: Tristura eta galera, baina baita maitasunaren oroitzapena ere.
• Euskararen indarra: Hizkuntza bera da aterpea. Euskaraz idaztea bizirik jarraitzea da.

Estiloa

• Hizkuntza poetikoa eta irudiz betea: Sinboloak eta metaforak erabiltzen ditu.
• Erritmo lasaia eta musikala: Soinua eta isiltasuna garrantzitsuak dira.
• Tonu triste baina ederra: Gai gogorrak jorratu arren, estiloa samurra eta poetikoa da.

Esanahia eta Garrantzia

Liburu honek erakusten du beldurraren barruan ere edertasuna aurki daitekeela. Poetak erakusten du gizakia zaurgarria dela, baina hizkuntzaren eta irudimenaren bidez ihes egin dezakeela. Azken finean, poesia bera da askatasuna.

"Zergatik Panpox" (Arantxa Urretabizkaia)

Argumentua

Senarrarengandik banandutako emakume baten bizitzako egun bateko bizipen eta pentsamenduen bidez garatzen da istorioa, barne-bakarrizketa gisa eta lirismo nostalgiko nabarmenarekin, Panpox deitzen dion seme txikiarekin dituen harremanei buruz.

Pertsonaiak

• Protagonista: Istorioa bere ikuspegitik kontatzen duen emakumea.
• Semea (Panpox): Protagonistarekin bizi da eta bere eguneroko errutinaren parte da.
• Txema: Senar ohiaren absentzia gai garrantzitsua da eleberrian.

Denbora eta Egitura

Obrak istorio bat modu ez-linealean kontatzen du, eta iragana eta oraina lotzen dituen denbora-egitura bat erabiltzen du amatasuna, feminismoa eta emakumearen alienazioa bezalako gaiak jorratzeko.

Narratzailea eta Estiloa

Narratzailea protagonista bera da. Barne-bakarrizketaren teknika erabiltzen du protagonistaren pentsamenduak aztertzeko, egun bakar batean zentratzen den egitura batekin (Virginia Woolfen Mrs. Dalloway obraren antzera).

Gaiak

• Bakardadea eta absentzia: Bakarrik egoteko lekurik eza aztertzen du.
• Amatasuna eta errutina: Ama baten eguneroko bizipenak zehazten ditu.
• Emakumeen gogoeta: Emakumeen esperientzia unibertsalekin lotzen den ikuspegi bat.

"Hamaika Pauso" (1995) (Ramon Saizarbitoria)

Gai Nagusiak

• ETA, indarkeria politikoa, identitate nazionala.
• Errua, trauma eta oroimena.
• Gizartearen presioa norbanakoaren gainean.
• Barne-gatazkak eta erruduntasun morala.

Estiloa eta Hizkuntza

Estilo lasaigo eta klasikoagoa, oso literarioa eta psikologikoa. Narratzailea guztia-dakiena da, baina tonu intimo eta introspektiboa du. Hizkuntza landua, soziologikoki eta psikologikoki sakona.

Lekuak

Donostia eta Euskal Herriko beste leku batzuk. Lekuak konkretuagoak eta errealistagoak dira, testuinguru politiko eta sozialari lotuta daude.

Denbora eta Pertsonaiak

• Denbora: Denbora lineala nagusi, baina oroitzapenek eta flashback-ek tartekatzen dute.
• Pertsonaiak: Martin protagonista, gaztetan ETAko kide izandakoa.

Garrantzia

ETAri buruzko euskal eleberririk garrantzitsuenetakoa. Euskal literaturan heldutasunaren seinale.

"Twist" (2011) (Harkaitz Cano)

Gai Nagusiak eta Trama

1980ko hamarkadan girotua. Bi militante desagertuen eta haien lagun Diego Lazkanoren erru-sentimendua ardatz ditu.

Euskara eta Estiloa

Euskara batu heldua eta zaindua, tonu poetiko eta introspektiboarekin. Narrazio ez-lineala eta ahots anitzekoa.

Kritika eta Ikuspegia

Memoria historikoaren eta gatazka politikoaren inguruko hausnarketa. Tortura, isiltasuna eta errua aztertzen ditu. Literaturaren bidez, gizartearen zauri kolektiboak sendatzeko beharra aldarrikatzen du.

"Hamaseigarrenean, Aidanez" (1982) (Anjel Lertxundi)

Gai Nagusia: Metanobela

Eleberriak idaztearen zentzuaz eta fikzioaren mugez hausnartzen du. Idazle batek kontakizun bat egiten du, baina aldi berean bere idazketa-prozesuaz pentsatzen du. Horregatik, obra hau metanobela da: bizitza, oroimena eta literatura nahasten dira.

Egitura eta Teknika Narratiboa

• Kontakizuna ez-lineala eta zatitua da; denborak eta espazioak hausten dira.
• Maila narratibo desberdinak nahasten dira.
• Obra metanarratiboa da: fikzioaz fikzioaren barruan hitz egiten du.
• Hizkuntza poetikoa eta sinbolikoa da.

Pertsonaiak

Ez daude pertsonaia tradizionalak. Idazlea/narratzailea da ardatza. Beste pertsonaiek aitzakia edo tresna gisa balio dute memoria, nortasuna edo errua aztertzeko.

Gai Garrantzitsuenak

• Fikzioa eta errealitatea: Bien arteko muga lausoa.
• Oroimena eta identitatea: Idaztea oroitzeko edo berrinterpretatzeko modua.
• Idaztearen etika.
• Hizkuntzaren balioa: Euskara sormenaren tresna gisa.
• Denboraren haustura.

Estiloa eta Garrantzia

• Estiloa: Kontakizuna eta gogoeta txandakatzen ditu. Hizkuntza poetikoa eta metaforaz betea da. Prosa esperimentala da.
• Garrantzia: Euskarazko prosa modernoaren mugarri bihurtu zen. Euskal narratiba garaikidearen obra giltzarria da.

"Obabakoak" (Bernardo Atxaga)

Mundua eta Egitura

Obabakoak-en Atxagak mundu berri bat sortu zuen: Obaba izeneko herri irudizkoa. Ipuin asko biltzen ditu, baina denek dute zerikusia elkarrekin eta Obabako herriarekin. Horregatik, ez da istorio bakar bat, baizik eta elkarren artean lotutako ipuin-bilduma bat.

Gaiak eta Denbora

Liburuan bizitzaz, bakardadeaz, oroimenaz eta irudimenaz hitz egiten da. Atxagak erakusten du nola iraganak eta oroimenak gure bizitza markatzen duten. Denbora zehatza ez da aipatzen, baina giroak iraganeko Euskal Herria gogorarazten du.

Atxagaren Unibertsoa

Atxagaren lanetan beti agertzen diren gai garrantzitsu batzuk:

• Identitatea eta norberaren bilaketa.
• Hizkuntzaren indarra.
• Oroimenaren garrantzia.
• Fantasia eta errealitatea nahasteko modua.

Gainera, bere lanetan Euskal Herria eta euskal kultura presente daude beti, modu naturalean eta harrotasunez.