Euskararen Jatorria eta Ahozko Literatura

Euskararen lekukotasuna

Euskararen hedadura historikoa

Euskararen lurraldea gaur egun lehen baino txikiagoa da. Euskara leku askotara hedatu zen, baina denborarekin eremua txikitzen joan da, eta orain ez da toki askotan hitz egiten. Pirinioetara eta Akitaniara ere zabaldu zen euskara. Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan ere hitz egin izan da. Mendeetan zehar, euskararen lurraldeak aldatuz joan dira, baina lehen askoz lurralde zabalagoan hitz egiten zen. Lurralde haietako toponimia euskarazkoa da oraindik ere. Euskararen kasuan, bere lurraldeak historikoki ulertu behar dira.

Eremu historikoaren frogak

Hainbat froga aurkitu dira; esaterako, Pirinioetako zenbait herritan euskarazko hitzak agertu dira. Geroago, X. mendean, beste esaldi eta glosa batzuk agertu ziren euskaraz, Donemiliaga Kukullako monasterioan. Luis Nuñez Astrainek argitaratutako liburuan ere oinarri gaitezke hori esateko. El Euskera Arcaico. Extensión y parentescos da liburuaren izena, eta bertan zehazten dira euskarak izan dituen aroak.

Ikerketa-bideak

Bost bide har ditzakegu hori ikertzeko:

1. Euskaraz idatzitako hilarriak.
2. Latinez idatzitako hilarrietan txertatutako euskara arkaikoko ponte-izenak.
3. Latinezko testu klasikoetan idatzitako euskarazko izenak.
4. Latinez edo erromantzez idatzitako Erdi Aroko testuetan txertatutako euskarazko izenak.
5. Gaur egungo toki-izenak.

Lehen hitz idatziak

Euskaraz idatzitako lehen hitzak Akitanian eta Pirinio inguruetan aurkitutako hilarrietakoak dira. Jainko eta jainkosen izenak izan litezke: sembe > seme, anderexo > andereño, cison > gizon...

Lehen esaldi idatziak

Orain arte euskaraz idatzita agertu diren lehen esaldiak Donemiliaga Kukullako glosak dira. Glosa horiek hauek izan dira: 'guec ajutuezdugu' (ez dugu laguntzarik) eta 'jzioqui dugu' (piztu dugu).

Ahozko literatura

Ahozko literaturaren garrantzia

Euskal literaturan, ahozko literaturak izugarrizko garrantzia izan du; izan ere, Etxeparek XVI. mendean lehen euskal liburua argitaratu zuen arte ez da ia literatura idatzirik gorde.

Zer da ahozko literatura?

Ahozko literatura oroimenean oinarritzen den eta ahoz aho transmititzen den euskal literatura mota da. Idatzizko literatura baino lehenagokoa da, eta bertan sartzen dira herri-kantuak, ipuinak, kopla zaharrak, bertsoak, erromantzeak...

Ezaugarri nagusiak

Ahozko literatura guztiz herrikoia da, herrian bertan sortu eta garatu zelako. Festa-giroa eta folklorea ditu oinarri, eta, horretaz gain, alde pedagogikoa ere badu, gauzak irakasteko erabiltzen baitzen.

Ahozko literaturaren generoak

Ipuinak

Ahozko literaturan, ipuina edozein narrazio herrikoi zen, eta pertsonaiak, lekua eta denbora zehaztugabeak ziren. Horregatik egin zuen Lafitte hizkuntzalariak ipuinen sailkapen bat, testuingurua eta edukia kontuan hartuta. Ipuin guztiek egitura bera zuten:

• Deskribapenek ez zuten zehaztasunik.
• Gehienak garaiko sinesmenetan oinarrituta zeuden.
• Errege-erreginak errespetatzen ziren.

Ipuin hauek baliotsuak direla esaten da, garaiko ohiturak aztertzeko baliabide onak izan direlako.

Atsotitzak

Atsotitzak herri-filosofiaren bildumak direla esaten da, baita trinkoak eta aberatsak direla ere. Oso laburrak izaten dira, eta urte eta gizaldi askotako pentsamenduak jasotzen dituzte. Memorian gordetzeko errazak dira, esaldi laburrak direlako.

Erromantzeak edo baladak

Gertaeren kontakizunean oinarritzen dira, eta literatura-generoen artean Epika izenekoan sartzen dira. Naturako irudiak erabiltzen dira lehen bi lerroetan.

Dekorazio olerkiak

(Ez da informaziorik aurkitu)

Kopla zaharrak

Ohitura zaharretan oinarrituta daude eta eginkizun soziala dute, zenbait ospakizunetan abestekoak direlako, adibidez, Santa Ageda bezperako koplak. Forma jakin batzuk jarraitzen dituzte, eta, baladetan bezala, naturaren aipamen ugari daude.

Eresiak

(Ez da informaziorik aurkitu)

Bertsolaritza

Bertsolaritza ahozko euskal poesia berezia da. Hauek dira bere ezaugarriak:

• Bertsoa atzekoz aurrera egiten da; hau da, lehenengo azken puntua pentsatzen da eta, ondoren, gainerako bertsoa asmatzen da.
• Erritmoa eta soinua asko erabiltzen dira, eta bertsoak kantuaren eta gaiaren arabera egiten dira.
• Neurri desberdinetako bertsoak daude.

Bertsolaritzak Neolitoan du jatorria, eta euskara bezain zaharra dela uste da. Bertsolaritzari buruzko aipamen zaharrenek erakusten dutenez, herritarren artean sustrai sendo eta zaharrak ditu.