Euskal Herriko Harri Motak eta Ziklo Geologikoa

Euskal Herriko Harri Motak eta Egitura Geologikoak

1. Harrien Zikloa

Lurrazalean hiru harri mota nagusi aurkitzen dira:

1. Harri magmatikoak edo igneoak (adibidez, Aiako harria).
2. Harri metamorfikoak (adibidez, Pirinioak).
3. Harri sedimentarioak (adibidez, Zumaiako flyscha).

Denborarekin, gaur egun magmatikoa edo igneoa den arroka bat, arroka sedimentario bihur daiteke. Higaduraren ondorioz, arroka horretatik askatutako zatitxoak sedimentatzen joaten dira eta, denboraren poderioz, sedimentu horiek arroka bihurtzen dira.

Sedimentazioa lurraren gainazalean sedimentuak metatzeko prozesua da. Sedimentuak kanpoko agente geologikoek sortutako partikula solido solteak dira. Hauek diagenesia eta litifikazioaren bidez bihurtzen dira arroka.

2. Diagenesia

Diagenesia sedimentuak arroka sedimentario bihurtzen dituzten prozesu fisiko, kimiko eta biokimikoen multzoa da. Sakonera txikian gertatzen da, presio eta tenperatura baxuetan (200 °C baino gutxiago).

Prozesu nagusiak:

• Trinkotzea: goiko geruzen pisuak poroak txikitu eta ura edo airea kanporatzen ditu.
• Mineralen disoluzioa: mineral batzuk uretan disolbatzen dira eta desagertu egiten dira.
• Zementazioa: substantzia disolbatuek “zementu” moduan jokatzen dute eta aleak lotzen dituzte.
• Birkristaltzea: kristalak handitzen dira, konposizioa aldatu gabe.
• Eraldaketa mineralogikoak: sedimentuko mineralak baldintzen arabera aldatu edo berriak sor daitezke:
  • Ur-fluxuekin interakzioa: mineralak desegin edo berriak sortzea eragiten du.
  • Eraldaketa polimorfikoak: konposizio bera mantendu, baina egitura kristalinoa aldatzen da.
  • Mineral berrien sorrera: poroetan kristal berriak sortzen dira, arroka trinkoago bihurtuz.

3. Harrien Zikloaren Jarraipena

Arroka sedimentario batzuk arroka metamorfiko bihur daitezke tenperatura edo presio handien eraginez. Arroka metamorfikoak, berriz, kanpoko eragileen mende badaude, higatu egin daitezke eta denborarekin arroka sedimentario bilakatu.

Bestalde, edozein motatako arroka galdatu (urtu) daiteke lurrazaleko sakonera itzultzen denean. Arroka horien fusiotik sortzen da magma, eta magma hori bera da arroka igneoen edo magmatikoen sorburua.

4. Metamorfismoa

Metamorfismoa arroketan gertatzen den prozesua da, presioaren, tenperaturaren eta fluido kimikoki aktiboen eraginez, arroka berriak sortuz egoera solidoan.

4.1. Eraldaketa metamorfikoak

• Eraldaketa mineralogikoak: mineralak egonkorrago bihurtzen dira (deskonposizioa, polimorfismoa, erreakzioak).
• Mineralen berrorientatzea: presioarekin mineralak norabide jakin batean antolatzen dira (eskistositate-planoak).
• Birkristaltzea: tenperatura igotzean kristalak handitu eta berrantolatzen dira (adibidez, kaltzita → marmola).
• Metasomatismoa: arroka fluidoekin elkarreraginean sartzen da eta konposizio kimikoa aldatzen da.

4.2. Metamorfismo motak

• Ukipen-metamorfismoa (termikoa): Tenperatura handitzeagatik gertatzen da (magma intrusioak).
• Zama-metamorfismoa (estatikoa): Sedimentuen pisuagatik sortzen den presioaren ondorioz.
• Eskualde-metamorfismoa: Presioa eta tenperatura batera handitzen direnean (plaken mugimenduak).
• Presio-metamorfismoa (dinamikoa): Presio handiengatik gertatzen da (failak, konpresioak).

5. Ziklo Geologikoaren Laburpena

Urte askoren buruan, lurrazaleko arrokek ziklo geologiko osatu dute: higatuz, deseginez, pilatuz, sedimentatuz, arroka bihurtuz, galdatuz eta berriro arroka bihurtuz.

6. Bolkanismoa

Bolkanismoa magma lurrazalera igotzean eta kanporatzean gertatzen den prozesua da.

• Sumendi-erupzioak: Magma ganberan presioa handitzen denean gertatzen dira.
• Erupzio-produktuak:
  • Gasak: ur-lurruna, CO₂, sufre konposatuak.
  • Laba: gainazalean isurtzen den magma.
  • Piroklastoak: material solidoak (bonbak, lapilliak eta errautsak).