Espainiako Bilakaera Politikoa (XIX. mendea)

Fernando VII.aren Heriotza eta Erregeordetzak

Fernando VII.a hil zenean, Maria Kristina boterera iritsi zen, eta aldaketa batzuk gertatu ziren Madrilen. Garai honetan, karlistak eta liberalak aurrez aurre jarri ziren.

Liberalismoaren Korronteak

• Eredu Moderatua: Interes ekonomikoak defendatzen zituen, Estatu bateratu bat nahi zuen, klase lur-jabe eta ilustratuek kontrolatutako administrazio zentralizatzaile batekin. Agintea klase lur-jabe eta ilustratuek kontrolatzen zuten, sufragio zentsatarioaren bidez.
• Eredu Aurrerakoia: Erreformistak ziren, printzipio politikoak defendatzen zituzten, eta sufragio zentsatarioa murrizketa gutxiagorekin defendatzen zuten. Agintea erdiko klaseak zuen.

Martinez de la Rosa liberalekin batera, lehen Errege Estatutua onartu zuen.

Karlistaldiak eta Konstituzio Berria (1837)

1837an, Karlistaldiaren bilakaeran, sarjentu batzuek pronuntziamendua egin zuten La Granjan. Horren ondorioz, Konstituzio berria egin zen, oinarri hauekin:

• Nazioaren subiranotasuna
• Aginte-banaketa
• Banakako eskubideen aitorpena

Gainera, prentsa-askatasuna, udalen autonomia, kudeaketa autonomia eta Milizia Nazionala ezarri ziren.

Esparteroren Erregeordetza

Gorteek Espartero erregeorde hautatu zuten. Altxamenduak egon ziren, eta Narváez tronura iritsi zen.

Hamarkada Moderatua (1844-1854)

1844ko Hamarkada Moderatua hasi zen:

• Guardia Zibila sortu zen.
• Erregearen pribilegioak handitu ziren.
• 1845ean Konstituzio berria onartu zen.
• Moderatuek Aita Santuarekin harremanak berreskuratu zituzten, eta horren ondorioz, 1851ko Konkordatua sinatu zen, gotzainen izendapena barne.

Administrazio-Eraldaketak

Administrazio-eraldaketa garrantzitsuak ere izan ziren:

• Zigor Kodea ezarri zen.
• Hezkuntza publikoa antolatu zen.
• Habeas Corpus eskubidea aitortu zen.
• Probintzietan gobernadore zibila ezarri zen.
• Ogasunaren antolaketa berria ezarri zen.

Biurteko Aurrerakoia (1854-1856)

1854ko iraultzak gertatu ziren: O'Donnell eta Serrano jeneralek Manifestu bat argitaratu zuten herrialdeari zuzenduta, eta horrek herri-mugimenduak eragin zituen. Isabel II.ak Espartero jarri zuen agintean, eta horrela hasi zen Biurteko Aurrerakoia.

Garai honetan, Bankuen eta Trenbideen legeak onartu ziren, eta Espainiako Bankua sortu zen.

Joera Politiko Berriak

Joera politiko berriak sortu ziren, hala nola demokratak eta errepublikanoak (sozialistak, federalistak), baita fourierismoaren eragina ere.

O'Donnellen Estatu-kolpea (1856)

1856an, O'Donnellek estatu-kolpea eman zuen, Espartero kanporatu zuen, eta 1845eko Konstituzioa berrezarri zen. Horren ondoren, Unión Liberalaren agintaldia hasi zen, eta Narváez gobernura itzuli zen.

Isabel II.aren Agintaldiaren Gainbehera

Isabel II.ak ospea galdu zuen. Krisi ekonomikoak, Primen konplota eta altxamenduak gertatu ziren, eta horrek Borboien dinastiaren gainbehera ekarri zuen.

Isabel II.aren agintaldian aldaketa garrantzitsuak gertatu ziren ekonomian eta gizartean:

• Siderurgia eta oihalgintza-industria garatu ziren.
• Trenbideak hedatu ziren.
• Aristokraziaren eta gizarte-egituraren eraldaketak ere izan ziren.

Madozen desamortizazioa ere gertatu zen, jabetza kolektiboa pribatizatu zen, eta horrek trenbidearen hedapena eta burgesiaren indartzea ekarri zituen.

Seiurteko Demokratikoa (1868-1874)

1868ko iraultza gertatu zen, eta Cádizeko Batzorde Iraultzailearen Manifestua argitaratu zen.

1869ko Konstituzio berria egin zen, oinarri hauekin:

• Subiranotasun nazionala
• Botere-zatiketa
• Sufragio unibertsala

Errege baten bila hasi ziren, eta Amadeo Savoiakoa hautatu zuten. Hala ere, Kubako altxamendua gertatu zen, eta Prim jenerala hil zuten. Erregealdiaren porrota izan zen.

Lehen Errepublika (1873-1874)

1873an, Amadeo I.ak abdikatu zuen, eta errepublika aldarrikatu zen. Hauteskundeetan Pi i Margall lehendakari izendatu zuten, baina arazo larriak zirela eta, dimititu egin zuen.

Nicolás Salmerón presidente izendatu zuten, arazoak konpontzeko asmoz. Jeneralek Salmerón kargutik kendu zuten, eta Castelar jarri zuten haren ordez.

1874an, Pavía jeneralak estatu-kolpea eman zuen, eta Serrano jenerala jarri zen gobernuan. Geroago, Martínez Campos jenerala eta beste militar batzuk altxatu ziren, eta Alfontso XII.a Borboikoa izendatu zuten Espainiako errege.