Erromanikoa eta gotikoa: eskultura, arkitektura eta pintura

Eskultura erromanikoa

Horren helburua dekoratzea eta didaktikoa izatea da. Filosofia neoplatonikoan oinarrituta, artisten interesa jainkoaren ideiaren menpe egongo da, gizakiaren adimena eta zentzumenak ulertzeko modukoa izateko. Irudiak eskematikoak izango dira, naturalismoa eta proportzionaltasuna alde batera utziz.

• Materialak: harria, zura, urrezko akaberrak (gehienetan).
• Funtzioa: alegorikoa eta sinbolikoa; material preziatuen balioa eta kalitatea nabarmenduz.

Marko arkitektonikoari lotuta, eta honen menpe agertzen dira portaletan eta kapiteletan. Formari dagokionez, irudiak hieratikoak, zurrunak eta aurpegirik gabekoak izango dira; anatomiarengan interesa gutxiagoa izango da, eta jantziak nagusituko dira. Oro har, monumentalak, izugarriak eta deshumanizatuak izan ohi dira.

Eskultura gotikoa

Dekorazio- eta artistika-helburuak dituzte; elementu independenteak izaten dira. Artistaren interesa naturarekiko gero eta handiagoa izango da. Ez dira eskematikoak, baizik eta naturalistak; forma estilizatu eta biribilduak ematen diete gorputzari bolumena. Mugimendua ere nabarmenduko da.

• Materialak: zura, harria, alabastroa.
• Funtzioa: sinbolikoa; katedraletako portaletan eta estatu-zutabeetan agertzen ziren.

Marko arkitektonikoarekiko askatasun handiagoa dute; formak konkor biribilduak dira eta fatxada eta erretaulen barruan aurki ditzakegu. Formari dagokionez, anatomiarengan interesa handiagoa eta naturalismo handiagoa ematen da. Orokorrean, monumentalak eta izugarriak dira, baina humanizatuagoak dira, sentimenduak adieraziz.

Arkitektura erromanikoa

Arkitektura erromanikoaren tipologiari dagokionez: katedralak eta elizak, monasterioak eta arkitektura zibila (gazteluak, hiribilduak...) izango dira. Katedral erromanikoak 1000. urtetik aurrera sortu ziren, erromesaldiak bultzatuta; normalean ekialdetik mendebaldera orientatuta daude.

• Trantseptua erabiltzen da.
• Bi oinplano nagusi: gurutze greziarra eta gurutze latindarra.
• Nartex-a, absidioloak eta bestelako elementu arkitektonikoak agertzen dira.
• Horma oso sendoak dira; argia gutxikoa izaten da.
• Altuera txikiagoak eta erlikiak kriptan egongo dira.

Arkitektura gotikoa

Arkitektura gotikoaren tipologiari dagokionez: eraikin erlijiosoak (katedralak) eta eraikin zibilak (gazteluak, jauregiak...) agertzen dira. Katedral gotikoen elementu nagusiak: arku zorrotza, ojiba-arkua eta gurutze-ganga (bi ojiba-arku gurutzatuak).

• Erdiko nabea altuagoa eta zabalagoa izaten da; beraz, arbotanteek sendotu egiten dute egitura.
• Antolakuntza: 3–5 nabe; trantseptua laburragoa; deambulatorioan kaperak.
• Barneko altuera hiru mailatan antolatuta: arkuteria, triforioa eta klaristorioa.
• Kanpoaldean, mendebaldeko fatxada nagusia; behealdean nabea irekitzeko ataria; eraikinean bi isuriko estalkia eta zimborioa agertzen dira.

Pintura erromanikoa

Eskulturaren antzera, arkitekturaren mende egonda egiten ziren pinturak: hormen gaineko freskoak, taula-gaineko tenperak eta miniaturak. Gaiak, oro har, erlijiosoak dira —Itun Zaharreko eta Itun Berriko alegoriak eta istorioak— eta irudikapen nagusiak hauek dira: Maiestas Domini (Kristo maiestatikoa/pantokratorra), Maiestas Mariae eta Azken Judizioa.

Horror vacui kontzeptua agertzen da: elementuak espazioak betetzen. Irudiak hieratiko eta hierarkikoak dira; mugimendua gutxi edo ez dago (estatikoa, zurruna). Pintura eskematikoa eta geometrikoa da, bolumenari interesa gutxi emanez. Kolore biziko paletak erabiltzen dira, bereziki kolore primarioak. Perspektiba lineala erabiltzeko nahia ez dago.

Bi estilo nagusiak:

• Estilo franko-erromanikoa: Frantzia mendebaldean eta Gaztelan (adibidez, San Isidoro) —miniaturen eraginez xehetasun, adierazkortasun, mugimendu eta fondo argien aldeko joera antzematen da.
• Estilo bizantziarra: Italian eta Katalunian (adibidez, Sant Climent) —espazio edo bolumen efektu gutxi, simetria eta handitasuna; irudiak aurrez aurre eta gorputzak luzatu eta estilizatuta agertzen dira.

Pintura gotikoa

Arkitekturaren menpe gutxiago egonda, taula-pinturak, beira-pinturak eta erretaulak (diptikoak/triptikoak) ugaltzen dira. Gaiak erlijiosoak izaten jarraitzen dute; Jesus eta Andre Maria maiz agertzen dira, baina ez maiestatiko estiloan. Era berean, gai profanoak ere sortzen hasten dira.

Konposizioek ez dute intentsitate erromaniko betea izaten; hieratismoa galdu egiten da eta pertsonaiak elkarren arteko komunikazioan agertzen dira. Estiloa naturalistagoa bihurtzen da, bolumena eta errealitatearen isla bilatuz. Kolore biziko paletak mantentzen dira. Perspektiba lineala adierazteko lehen saiakerak agertzen dira.

Pintura gotikoaren lau estilo nagusiak: gotiko frantziarra (lineala), gotiko italiarra, estilo nazioartekoa (korte-estiloa) eta flandriar estiloa.

El David — Miguel Ángel (testua gaztelaniaz eta euskaraz nahasten)

El David que está recto. Hurrengo eskultura Miguel Ángel Buonarroti-ren (1475–1564) marmolez egindako estatua exentua da; italiar Errenazimentuko artista handienetakoa da. Deskribatzen ari garen eskulturak lau metrotik gorako altuera duen marmolezko bloke batetik ateratakoa da; kontrapostu jarreran dagoen gizon gazte bat irudikatzen du. Polikletoren lanen eragina ikus daiteke: ezkerreko eskua izterraren gainean duela, harri bati heltzeko imintzioan, eta kontrako eskuarekin honda baten muturrak eusten ditu, sorbalda ezkerraldekoetik irristatzen den bitartean.

David gaztearen gaia Quattrocento-ko eskultura askotan agertzen da; aurretik Donatello eta Verrocchio ere antzeztu zuten. Ezkerreko eskua magalera darama, sorbalda eta bizkarrera erortzen dena; eskuineko besoa bertikalki zintzilik dago. Burua eskuinerantz mugitzen da, zeharka, ikusleari profila eskainiz. Hanka bat apur bat tolestuta dago eta bestea tenkatuta; gorputz-enborra arinki biratuta dago. Lana aurrez aurre ikusteko egin zen eta proportzioen neurrigabekeria markatzeko joera du.

El David — Gian Lorenzo Bernini

El David que está doblado. Eskultura hau marmolezko David da, jatorri napolitarreko artista barroko baten lana; Gian Lorenzo Berninik (erroman finkatua) 1623 eta 1624 artean egin zuen. Marmol zuriz eta tamaina naturalean (1,70 m inguru) egindako eskulturak Daviden gorputz osoko irudi exentua erakusten du, unean bertan, Goliat hilko duen harria jaurtitzeko habea ahalik eta gehien tenkatzen duenean.

Bernini-ek ekintza une baten egoera bizi eta dinamikoan irudikatzen du pertsonaia: bi oin-oin bermaturik, gorputza arkatu eta biratu egiten da, eta besoek soka edo habearen tentsioa adierazten dute. Komposizioaren lerro irekiek dinamismoa ematen diote; badirudi estatua bere peanaitik ateratzen dela —balio barrokoko efektu tipikoa. Gainera, leunketa bikaina eta argi-iluneko efektuak nabarmendu behar dira.

El David — Donatello (David niño)

El David niño: Irudian ikusten den eskultura Donatelloren lana da (1440 inguru). Gorputz-osoko eskultura borobila da; zutik dago eta Davidek oso gazte (nerabe) agertzen du. Goliat garaitu ondoren, burua moztu egin zuen bere ezpatarekin; Davidek burua zapaltzen du, pentsakor, eta Goliaten ezpata eta konorterik gabe utzi zuen honda ditu eskuetan.

Kontraste handia dago Daviden aurpegiaren lasaitasun irmoaren eta Goliaten keinu nahasiaren artean. David toskanako lastozko kapela tipikoarekin erakusten da, ileak askatzen diren moduan, eta, gainera, amaranto-hostozko koroa bat darama, antzinako heroi greziarrei egindako erreferentzia moduan. Donatellok pasarte biblikoaren ondorengo une lasaia eta kontrajarria aukeratu zuen, garaipena ondoren; lana brontzezko teknikaz egin zen eta leunduta dago. Hasieran, estatua Medicitarren jauregiko patioan jarri zen; geroago Palazzo Vecchio-ren patioan egon zen. Gaur egun Florentziako Bargello museoan dago.

Florentziako katedrala eta kupula

Ikusten dugun arkitekturaren elementua Florentziako katedralaren kupula da, Santa María dei Fiori (Santa María de las Flores). Katedrala gotikoaren eta Erdi Aroko tradizioen artean sortu zen; eraikuntza 1296an hasi zuen Arnolfo di Cambio arkitektoak; 1331etik aurrera Giotto eta beste arkitektoek jarraitu zuten (Giottoren kanpai-jolea nabarmentzekoa da).

Katedralak gurutze latindar oinplanoa eta hiru nabe ditu. Italiako gotikoan ohikoa denez, horizontaltasunera eta polikromiara jotzen da, harri eta marmolezko ilarak tartekatuz. Eraikina harriz, marmolez eta adreiluz osatutako duen ikuspegia erakusten du.

Kupula marmol-plakez estalitako tamboi oktogonal batean altxatzen da (zuria, berdea eta arrosa). Alboko leiho biribilek (okuluak) eta kupulako zortzi aurpegiak teila gorri lauez estalita daude; marmol zurizko nerbioek profil zorrotza eta liraina ematen diote. Kupula hau lehen lan errenazentista bezala kontsideratzen da: eraikuntza-sistema erromatarretik (adibidez, Pantheoiaren kupula) eta gotikoaren tradiziotik hartutako elementuak uztartzen ditu, baina eraikina espazio zentralizatu eta bateratuago batean antolatzen du.