Erliebe buztintsuak, higadura diferentzialak eta sumendi jatorriko inguruak

Ingurune buztintsua

Non: Iparraldeko eta hegoaldeko Iberiar goi-lautada; Ebroren eta Guadalquivirren sakonuneak; hondoratutako eremuak; eta Mediterraneoko kostaldeko lautadak.

Noizko materialak: Eremu buztintsuak Tertziarioko eta Kuaternarioko arroka sedimentarioz osatuta daude.

Landazabala

Landazabalak edo lautada pixka bat uhindua. Ibaiek buztinezko egitura horizontalak ebakitzen eta bereizten dituztenean eratzen dira, berehala higatzen baitira, erresistentzia oso txikia dutelako.

Lubakiak

Lubakiak aldapa duen lur eta arroketan euri-uraren ondorioz sortutako zuloak dira.

Lubakiak eratzeko ezaugarri hauek behar dira:

• Euria labur eta gogor egiten duen garaiak txandakatzea garai lehor eta beroekin.
• Landare-babesik gabeko eremua izatea.

Badlands

Badlands paisaia mota bat da, ezaugarri aridoekin eta litologia xistotsuz aberatsa, uraren eta haizearen higadura handia jasaten duena landaredia falta dela eta. Lubakiak eremu handietan hedatzen direnean sortzen da.

Mailuak

Mailuak mota detritikoko haitzez osatuta daude, zehazki konglomeratuz. Mota detritikoko haitzak lehenago beste leku batean higatuta izan dira, agente batek (ura edo haizea, adibidez) garraiatuta. Denboraren poderioz, haitz hauek solidotu eta litifikatu egiten dira, hau da, arroka sortzen da.

Zuloak

Zulo bat lurreko azaleran dagoen sakonune bat da, haran batez inguratua.

Higadura diferentzialek sortutako erliebea

Estratu horizontalak

Paramoa

Estratu horizontalak daudenean, eta estratu gogorrak eta bigunak txandakatzen direnean, ibaiek irekitako haranek plataforma zabalak bereizten dituzte. Paramoak egitura-azal lauak eta garaiak dira, eta kareharrizko estratu gogorrez osatuta daude.

Muino lekukoa

Paramoen alboak azkarrago higatzen dira, eta, beraz, paramoak txikitu egiten dira. Horrela, lehenengo muino lekuko, muino uharte edo muino malkartsu bihurtzen dira; hau da, gainalde horizontala duten muinoak.

Muinoaurre

Muino lekuko batek goiko aldeko estratu gogorra galtzen duenean sortutako muinoa da. Edo mendixka bihurtzen dira, goiko estratu gogorra desagertzen denean.

Estratu tolestuak

Erliebe appalachea

Tolestura gogorrak eta bigunak txandakatzen dituzten antzinako mendikate hertziniarretatik eratzen da. Higadurak lautu eta berdindu egiten ditu, eta, geroago, altxatu egiten dira. Orduan, higadura berriro hasten da, modu diferentzialean jardunez, tontorrak eta haranak txandakatzen dituen erliebea sortuz. Erliebe horren tontorrak elkarrekiko paraleloak eta garaiera antzekoak dira; estratu gogorrez osatuta daude, eta material bigunetan higadurak irekitako haranez bereizita daude.

Erliebe jurasikoa

Erliebe jurasikoa mendikate gazteetan sortzen da, estrukturak tolestuta daudenean.

• Antiklinala: Estratuen okerdura zentrutik aldentzen den tolestura da. Mozketa bat egiten denean, zentruan dauden estratuak aldeetan daudenak baino zaharragoak dira.
• Sinklinala: Tolestura ahurra da.
• Kluseak: Erliebe jurasikoaren mendikateetako tolestura ganbiletan sortzen dira, uraren higadurak gailurrarekiko zutik dauden haranak sortzen dituenean.
• Konbea: Agente higatzaile baten jardueraren ondorioz antiklinalaren goi aldean sortutako haran antiklinala da. Erliebe jurasikoetan eta apalatxeetan ohikoak dira.
• Sinklinal eseki: Higaduraren ondorioz desegiten dira eta haran antiklinalak sortzen dira. Harri sedimentarioen formazioa desagertzen da, eta bakarrik bertan behera geratzen den sinklinala gelditzen da.

Sumendi jatorriko ingurua

Noizko materialak: Tertziarioakoak dira, Alpetar orogeniak Ozeano Atlantikoaren hondoan hausturak sortu zituenean.

Non: Kanariar Uharteetan, Gironan, Cabo de Gatan, Valentzian eta Columbretes Uharteetan.

Kono bolkanikoak

Gailurrean irekiak diren kono-itxurako goraguneak dira. Isurpen-ahoaren inguruan material bolkanikoak pilatuz sortzen dira, hala nola errautsak, lapilliak edo harri txikiak. Tenerifeko, La Palmako eta Lanzaroteko sumendi batzuek oraindik jardunean dihardute.

Galdarak

Galdarak zirkulu-formako krater handiak dira. Sumendi batek eztanda egiten duenean edo hondoratzen denean sortzen dira.

Malpaisak

Eremu malkartsuak dira, eta laba-koladak uhin edo bloke forma hartuz bat-batean solidotzen direnean eratzen dira.

Dikeak

Dikeak magma isurtzeko hodiak dira. Solidotutako labaz beteta egoten dira, eta higadura diferentzialak agerian uzten ditu. Pitzadurak horizontalak direnean, dike izeneko hormatxoak eratzen dira.

Rokeak

Rokeak magma isurtzeko hodiak dira. Solidotutako labaz beteta egoten dira, eta higadura diferentzialak agerian uzten ditu. Hodia kono bolkaniko baten tximinia bertikala bada, eratutako orratzari roke deritzo; baina higaduraren eragina hainbeste jasaten ez duten arrokekin ere eratu daiteke.

Labar handiak

Labarra edo amildegia malda bertikal malkartsua duen eraketa geografikoa da. Normalean, amildegiez hitz egiten denean, kostaldeko amildegiez ari gara. Taula formako kostaldeko amildegi batek tamaina oso handia hartzen duenean, itsaslabar izena hartzen du.