Erdi Aroko eta Modernoko Iberiar Penintsula: Historia Laburra

Erromatar garaia eta Iberiar Penintsula

Tartesos: feniziarren eraginagatik sistema politiko eta kultura konplexua garatu zen Mediterraneo eta Atlantikoaren artean.

Iberoak: Grezieraren eraginez hiri-estatuak sortu eta antolatu ziren.

Iparraldeko herriak: Erromatarren eta Berankor-ekin harremanak izan zituzten.

Baskoiak: Gaur egun Nafarroa, Gipuzkoa, Araba eta Errioxa kokatzen diren lurraldeetan bizi ziren. Erromatar lurraldeetan integratu ziren eta historialariekin ere harremanak izan zituzten.

Hispania Erromatarraren konkista

Hispaniako konkista prozesu luzea izan zen. K.a. 218an hasi zen, eta K.o. 19an amaitu zen iparraldeko eremua konkistatu zenean. Hiru aldi nagusi bereizten dira: (197) Mediterraneo eta Hego-ekialdea, (133) Zelt-ibero eta Lusitania, eta (19) Astur eta Kantabria, iparraldeko eremua.

Erromanizazioa

Erromanizazioa konkista politikoarekin batera gertatu zen. Eragin sozial, ekonomiko, kultural eta juridikoak izan zituen. Prozesuak hiriak, kolonizazioa, lurraldeen antolaketa eta administrazioa barne hartu zituen. Erromatar hiriaren aztarnak Latin eta zuzen erromatarrak ikus daitezke.

Erromatar probintziak

Erromatarrek lurraldea administratzeko probintzia-antolamendua sortu zuten. Hispania hiru probintziatan antolatu zen: Errepublika garaian (hurbil eta urrun), K.a. I. mendean Augusto enperadorearen garaian (Betica, Tarraconensis eta Lusitania), eta K.o. III. mendean Diokleziano enperadorearen garaian (Galaecia, Carthaginensis, Mauritania eta Baleareak).

Andelos eta Bisigodoak

Andelos: Baskoien lurraldean kokatzen zen hiri erromatar garrantzitsua. K.a. I. eta K.o. II. mendeetan garatu zen. Aztarnen artean ur-horniduraren eta ur-ubideen aztarnak daude.

Bisigodoak: K.o. V. mendean Penintsula osoa menperatu zuten. K.o. 711n Kristautasunera bihurtu ziren eta Toledoko erresuma sortu zuten.

Al-Andalus eta Erreconkista

Kordobako Kalifatoa

Kordobako Kalifatoa (929-1031) garai bateko administrazio eta erlijio-antolamendu aurreratua izan zen. Abd al-Rahman III.a buru zela, hiriak garapen handia izan zuen (artea, arkitektura eta zientzia).

Taifa erresumak

Taifa erresumak (1031-1492) Kalifatoaren desagerpenaren ondoren sortu ziren. Jatorri arabiarra, mulad eta eslaboak barne hartzen zituzten. Erresuma txikiak izan ziren, eta elkarren arteko gatazkak ohikoak ziren.

Almorabideak eta Almohadeak

Almorabideak (1086-1147) eta Almohadeak (1147-1212) Penintsulako taifa erresumak menperatu zituzten. 1147an Almohadeek Almorabideen erresuma amaitu zuten.

Erreconkista

Erreconkista (718-1492) kristau erresumek musulmanen lurraldeak berreskuratzeko prozesu luzea izan zen. Covadonga-tik Granadara arteko bidea izan zen, eta Penintsularen zati handi bat berreskuratu zen.

Nafarroako Erresuma

Iruñeko Erresuma

Nafarroako erresumak beren instituzioak eta antolamendu propioak zituen. XII. mendean Antso VI.a Nafarroako erregea izan zen. Erresuma izena aldatu zuen eta krisi politikoa jasan ondoren independentzia galdu zuen.

Antso III.a Nagusia

Antso III.a Nagusia (Gartzia Sanchezen dinastiakoa) Nafarroako erregerik boteretsuena izan zen, Iberiar Penintsulako erresumen artean garrantzi handia izan zuena.

Nafarroako Gorteak

Nafarroako Gorteak erreinuko erakunde juridiko eta politiko gorena ziren. Lege eta erabaki politikoak egiteko eskumena zuten.

Aragoiko eta Nafarroako harremanak

1137an Aragoiko Erresumaren eta Bartzelonako Kondairaren arteko ezkontzak eragin handia izan zuen. XII.-XIII. mendeetan erlazio politiko handiak sortu ziren. XVIII.-XIV. mendeetan Sardinia, Sizilia, Napoli eta Greziarekiko konkistak ere egin ziren.

Gaztelako eta Aragoiko batasuna

1469an Gaztela eta Aragoiren arteko ezkontzak gobernu bateratua eragin zuen, Espainiako monarkiaren hasiera izan zena. Garai horretan gauza askotan elkartu ziren.

Nafarroako konkista

1512an Gaztelako eta Aragoiko erregeek Nafarroa konkistatu zuten. Albret dinastia desagertu zen, eta 1515ean legez, 1527an Karlos I.a erregeak Nafarroako independentzia utzi zuen. 1841era arte, erakunde eta foru propioak mantendu ziren.

Juduen kanporaketa eta Espainiako monarkia

Juduen kanporaketa

Errege Katolikoek juduak Espainiatik kanporatzeko dekretua sinatu zuten. Sefardi juduek kristautasunera bihurtu behar izan zuten edo erbesteratu.

Kontratazio Etxea

1503an Kontratazio Etxea sortu zen Sevilla hirian. Funtzioak: merkataritzaren kontrola, mugatzeko zergak, Amerikako mapak egitea eta itsas pilotuak trebatzea. 1717an Cadiz hirira lekualdatu zen.

Cateau-Cambrésis Ituna

1559an Frantziak eta Espainiak sinatutako itunak Valois eta Habsburgo dinastien arteko liskarrak amaitu zituen. XVI. mendeko garrantzitsuena izan zen: Flandes eta Italiako lurraldeak mantendu zituen Espainiak, eta Frantziak erlijio-gerrak barne politikan.

Lepanto itsas bataila

1571n Lepanto itsas bataila gertatu zen: Gr, Liga Santua eta Otomandar Inperioaren arteko gatazka izan zen. Austria eta Espainia irabazi zuten, eta otomandarren erasoak gelditu ziren.

Bailaren gerrak eta Mariskoen kanpaina

XVIII. mendean Austria eta Espainia arteko gatazka izan zen. 1492an Granadako konkista osoa egin zen, baina 1606an Felipe II.a erregeak Nafarroako erresuman lurraldeak galdu zituen.

Nafarroako Erresuma eta Diputazioa

1576an Nafarroako Erresumak erakunde propioak sortu zituen. Gaztelako monarkiak lurraldeak galdu zituen. 1841ean erakunde berria, Nafarroako Foru Diputazioa, sortu zen.

Pirineoetako Ituna eta Oinordetza Gerra

Pirineoetako Ituna

1635ean Frantzia eta Espainiaren arteko 30 urteko gerra amaitu zen. Hendaian sinatu zen, eta Frantziak lurraldeak irabazi zituen eta Espainiak galdu.

Espainiako Oinordetza Gerra

Karlos II.a erregeak seme-alabarik gabe hil zen, eta Felipe d'Anjou-ri tronua utzi zion testamentuz. Austriak gerra piztu zuen 1701ean, eta 1713an amaitu zen.

Utrechteko Ituna

1713an Utrechteko Ituna sinatu zen, gerra amaitzeko. Austriak eta Espainiak negoziatu zuten. Felipe V.a Espainiako tronua onartu zuen, eta Espainiak lurraldeak galdu zituen, merkataritza-abantailekin batera.

Borboien dekretua

Felipe V.a erregeak 1707-1716 bitartean Aragoiko foruak kendu zituen, Gaztelako legeak ezarriz. Foru erregimena desagertu zen.

Familia Ituneak

1733-1789 bitartean Familia Ituneak izan ziren, Europako gerrekin lotuta. 1733an Espainia eta Frantziaren arteko lehen ituna sinatu zen, Sizilia eta Napolirekin. 1743an Austriaren oinordetza gerraren ondoren ituna sinatu zen. 1761ean Zazpi Urteko Gerra izan zen.

Ilustrazioa

Gaspar Melchor de Jovellanos

Gaspar Melchor de Jovellanos (1744-1811) politikaria eta idazlea izan zen. 1808an Frantziaren inbasioen aurkako buru nagusietako bat izan zen.

Despotismo ilustratua

Despotismo ilustratua ideologia politikoa izan zen. XVII. mendean Europako monarkia absolutuen formulazioa izan zen, eta Espainian Godoy-k (1767-1851) ilustratu gisa erreprezentatu zuen. Nobleziako eta politikaria izan zen.