Erdi aroko bizimodua

SAN FRANTZISKO

1. 1182AN JAIO ZEN, ASISEN (ITALIAN).
2. FAMILIA ABERATSEKOA ZEN.
3. GAZTETAN BIZITZA ARDURAGABEA ZERAMAN.
4. 1202AN PRESO HARTU ZUTEN PERUGIAN.
5. LARRIKI GAIXOTU ZEN ETA HOR BOKAZIOA AURKITU ZUEN.
6. KONBERTSIOA LEGENARDUN BATEKIN TOPO EGITEAN HASTEN ZAIO.
7. 1208AN JAINKOAK BERE ELIZA BERRERAIKITZEKO DEITU ZIOLA SENTITU ZUEN, BAINA LASTER KONTURATU ZEN KONPONDU BEHAR ZUEN ELIZA EZ ZELA HARRIZKO, PERTSONEK OSATUTAKOA BAIZIK.
8. ORDUAN LEGENARDUNAK ZAINTZEN HASTEN DA ETA ZUEN GUZTIA POBREEN ARTEAN BANATU ZUEN.
9. JESUSEN EBANJELIOA MUTURRERAINO BIZI NAHI ZUEN. EBANJELIOA, SENIDETASUNA ETA DESJABETZA IZAN ZIREN BERE BIZIMODUAREN EZAUGARRIAK.
10. JENDE ASKO BATU ZEN FRANTZISKOREKIN BIZITZERA, ETA INOZENTZIO III.NAK 1209AN EUREN BIZIMODUA ONARTU ZUEN. HORRELA SORTU ZEN FRANTZISKOTARREN ORDENA.
11. 1212AN, KLARAK, FRANTZISKOREN LAGUNA ZENA, PAREKO ORDENA SORTU ZUEN EMAKUMEENTZAT: KLARATARRAK.
12. 1226AN HIL ZEN, 45 URTE ZITUELA. 1228AN GREGORIO IX.NAK AITA SANTUAK KANONIZATU EGIN ZUEN.

2.ERDI AROA 1000 URTETIK AURRERA PARADIGMA:

PARADIGMA: ARO HISTORIKO BATEN EZAUGARRI FUNTSEZKOAK. HAU DA: ARO BAT BERA IZATEA ETA EZ BESTEA, EGITEN DUTEN GERTAERA HISTORIKOAK (KUHN).

X-XII MENDEAK

1. ERDI ARO BETEA, 1000 URTETIK AURRERA. KRISTAUAK ETA MUSULMANAK ETENGABE EGONGO DIRA GERRAN EUREN ARTEAN.
2. XI. MENDETIK AURRERA GURUTZADAK (ORDEN MILITARRAK SORTZEN DIRA TOKI SANTUAK BASBESTEKO)
3. ALMANZOR KALIFA HILTZEN DENEAN, PENINTSULA IBERIKOKO KALIFATOA ERORTZEN HASTEN DA.
4. NEKAZARITZA, MERKATARITZA ETA EKONOMIA OROKORREAN, INDARTU EGINGO DIRA. BIZTANLERIA HOBETO BIZI DA OROKORREAN (ERDI AROKO LEHEN ZATIAREKIN KONPARATUZ).
5. GIZARTE MAILA BERRIA SORTUKO DA:
   

   BURGESIA

6. ENPERADOREAREN ETA AITA SANTUAREN ARTEAN BOTEREA LORTZEARREN BORROKA ETENGABEA DAGO.
7. 
   

   GAZTELUA:

   ERDI AROKO BETEKO ERAIKUNTZARIK GARRANTZITSUENETAKOA.
8. ERLIJIOAREN BIZIPENEAN ERLIKIAK ETA PEREGRINAZIOAK
   ZABALDUKO DIRA. ERLIJIOA, BIZITZAKO ESPARRU GUZTIETAN DAGO, BATEZ ERE HERIOTZAREN MOMENTUAN.
9. ORDEN ERLIJIOSOEK BOTERE HANDIA HARTUKO DUTE.
10.  
    

    KATEDRALA:

    GOTIKOAREN ETA GARAI HONETAKO ERAIKUNTZA GARRANTZITSUENA. BERTAN GOTZAINAK BERE “KATEDRA” (EGOITZA) ZUEN.

1. XIII-XV MENDEAK:

11. XIII. MENDETIK AURRERA BEHE ERDI AROA HASTEN DA.
12. AVIGNONGO ZISMA.
13. MERKATARITZAK HAZKUNDE OSO HANDIA JASANGO DU (ITSASOKO ETA LURREKO GARRAIOAK INDARTUKO DIRA. AZOKA HANDIAK SUSTATUKO DIRA (ADB: CHAMPAGNE EDO MEDINA DEL CAMPO).
14. GUZTI HONETATIK ETEKIN HANDIENA BURGESIAK ATERAKO DU.
15. GIZARTE ESTAMENTALA DA. GIZARTE MAILAK DAUDE ESTATUS SOZIALA KONTUTAN HARTZEN DELAKO (NOBLEZIA, KLEROA, HERRI XEHEA... BURGESIA).
16. HERRI-ESTATUAK SORTU DIRA.

3.MONASTERIOEN BERRIKUNTZAK

GOI ERDIAROAN, BENEDITARREN MONASTERIOEK GARRANTZI HANDIA IZAN ZUTEN, NEKAZARIEI LURRAK LANTZEN IRAKATZI ZIETEN ETA KULTURA KLASIKOAREN ZAINTZAILEAK IZAN ZIREN.GIZARTEKO BESTE MAILA BATZUETAN GERTATU ZEN MODUAN, BOTEREAREN GEHIGIKERIETAN ERORI ZIREN.ABADEAK BENETAKO JAUN FEUDAL BIHURTU ZIREN.ERREFORMA BAKARRA ZEN ETA HORI X ETA XI MENDEETAN GAUZATU ZEN BI GUNE NAGUSI IZAN ZITUEN.CLUNYKO ABADIA:HANGO FRAIDEEK SAN BENEDIKTOREN ERREGELAREN PRINTZIPIO NAGUSIAK BERREZARRI ZITUZTEN.CISTERREKO ABADIA:ROBERTO MOLESMEKOAK ABADIA SORTU ZUEN.

4.ZER DIRA ESKEKOK ORDENAK

XIII. MENDEAN HIRIEN GARAPENA ETA ZENBAIT HERESIEN HEDAPENAREN ONDORIOZ EGOERA BERRIA SORTU ZEN ELIZAN, HORI DELA ETA ERLIJIOA BIZITZEKO BESTE ERA BATZUK SORTU ZIREN, ESKEKO ORDENAK:GIZON NABARMEN BATZUEN BULTZADAZ SORTU ZIREN:SAN DOMINGO GUZMANEKOA 1170-1221 PREDIKATZAILE ORDENAREN SORTZAILEA.EBANJELIOAREN BERRI EMAN ETA LAN INTELEKTUALAK EGITEN ZITUZTEN.EZ ZUTEN ABADIA HANDIEN ABERASTASUNIK;LIMOSNEI ESKER LORTZEN ZUTEN BIZIBIDEA.

5. ZER DIRA GURUTZADAK?

ISLAMAREN HEDAPENAK 2 ONDORIO IZAN ZITUEN MENDEBALDEKO ELIZAN:

-KRISTAU ERREINUEN ETA EKIALDEAREN ARTEKO MERKATARITZA-HARREMANAK ETEN ZIREN.- ERROMESEK ARAZO LARRIAK ZITUZTEN LEKU SAKRATUAK BISITATZEKO

KRISTAU- GUDUETAKO AITA SANTU ETA ERREGEAK GERRAKO ESPEDIZIOAK ERATU ZITUZTEN LUR SANTUA KONKISTATZEKO. 1095 ETA 1270 URTEEN BITARTEAN, ZORTZI GURUTZADA ANTOLATU ZITUZTEN.1099AN JERUSALEM KONKISTATU ZUTEN, HILKETA BELDURGARRIEN BIDEZ; VAINA, GEROAGO, MUSULMANEK BERRIZ KONKISTATU ZUTEN.

7. AZALDU MENDEBALDEKO ZISMA

XIV. MENDEAN, GREOGORIO XI AITA SANTUA HILTZEAN, AITA SANTU ITALIARRA AUKERATU ZUTEN, URBANO VIA, FRANTZIAR KARDINALAK HAREKIN HASERRE ZEUDEN HAREKIN ETA HAUTAKETA ARBUIATUZ, AVIGNONEN(FRANTZIA) BIZI ZEN KLEMENTE VIIA IZENDATU ZUTEN AITA SANTU.

BI AITA SANTUEK, ERROMAKOAK ETA AVIGNONGOKOAK, ELKAR ESKUMIKATU ZUTEN. MEDEBALDEKO ZISMAREN BITARTEZ, KRISTAUTASUNA ZATITU EGIN ZEN.

8. ARTE GOTIKOA: ZEINTZUK DIA BERE EZAUGARRIAK? IDATZI ADIBIDE BATZUK

ARTE GOTIKOA EUROPAN GARATU ZEN XIII ETA XIV MENDEETAN. ARTE HIRITARRA DA, JAINKOTIARTASUNA ISLATZEKO EZAUGARRITZAT BERTIKALTASUNA ETA ARGIA ERABILTZEN DITUENA. ADIERAZPENIK OHIKOENA KATEDRALA DA, VAINA MONASTERIOAK ERE ERAIKI ZITUEN LEKU BAKARTIETAN, ZISTERTARREN ALDARRIKATUTAKO ISILTASUNA ETA POBREZIA BILATZEKO.

KATEDRALEKO ARTEA:KATEDRAL GARDENAGOAK EGITEN ZITUZTEN ETA HARRIZKO ORMA LODIAK UZTEN ZITUZTEN,HAIEN ORDEZ BEIRATEAK JARTZEKO.ARGIA ETA BERTIKALTASUNA DIRA ARTE GOTIKOAREN FUNTZEZKO ELEMENTUAK.ERREALITATEAREN IMITAZIOAREKIN ETA MERKATARIEN ETA BURGESEN ZENTZUEKIKO GUSTUAREKIN.

UNIBERTZITATEAK:MONASTERIO ETA KATEDRALEZ GAIN MONASTERIOETAKO ETA KATEDRALETAKO ESKOLAK ERE SORTU ZITUZTEN. 1200 INGURUAN, LEHENGO UNIBERTSITATEAK SORTU ZIREN ADIBIDEZ PLENTZIA ETA SALAMANCA ESPANIAN.

KANTU GREGORIANOA:ERDI AROAN DU JATORRIA, LATINA ERALBILTZEN ZUTEN ETA GREGORIO Ia. BERREANTOLATU ZITUEN LITURGIA ETA ERLIJIO MUSIKA.GAUR EGUN ERE MONASTERIOETAN ETA ELIZA OSPAKIZUN BEREZIETAN ABESTEN DA.