Demografia eta biztanleriaren dinamika: jaiotza-tasa, heriotza-tasa eta migrazioak

1. Biztanleria eta Demografia

Demografia lurralde jakin bateko biztanleria ikertzen duen zientzia da. Honako hauek aztertzen ditu:

• Biztanle kopurua.
• Biztanleriaren dinamika.
• Gertatzen diren lekualdaketak (migrazioak).
• Biztanleriaren egitura (adinaren, sexuaren eta lan-jardueraren arabera).

2. Jaiotza-tasa

Jaiotza-tasa lurralde batean denbora-tarte jakin batean (normalean, urtebetean) zenbat jaiotza egon diren adierazten du.

Jaiotza-tasaren formula

Munduko ezaugarriak

Europako eta Ipar Amerikako herrialdeek oso jaiotza-tasa baxua dute; izan ere, gizarte horietan adinekoen ehunekoa handia da.

3. Jaiotza-tasaren faktoreak eta politikak

Faktore nagusiak

• Faktore ekonomikoak: Krisialdietan eta oparotasun garaietan eragina dute. Landa-gizarteetan, seme-alabek lan egiten dutenez, jaiotza-tasa altua izaten da. Hiriko gizarteetan, berriz, jaiotza-tasa baxua da, seme-alabak heztea garestiagoa delako.
• Faktore kulturalak: Erlijio-sinesmenek eragina dute.
• Faktore sozialak: Emakumeak lan-munduan masiboki sartu diren eta zenbat seme-alaba eduki nahi dituzten erabaki dezaketen gizarteetan, jaiotza-tasa baxuagoa izaten da eskubide hori ez duten gizarteetan baino.

Politika demografikoak

Batzuetan, gobernuek jaiotza-tasa igotzeko edo jaisteko politikak aplikatzen dituzte:

1. Jaiotza-tasa igotzeko politikak: Gurasoei lanaldia murrizteko aukerak ematea, adibidez.
2. Jaiotzen kontrako politikak: Baimendutakoa baino seme-alaba gehiago dituztenei isunak jartzea.

4. Heriotza-tasa eta bizi-itxaropena

Definizioak

• Heriotza-tasa: Urtebetean lurralde jakin batean zenbat heriotza egon diren adierazten du. Kopuru hori handia ala txikia den jakiteko, heriotza-tasa gordina (HTGd) kalkulatzen da. Munduko heriotza-tasa jaitsi egin da.
• Bizi-itxaropena: Pertsona batek batez beste bizi ditzakeen urte kopurua da.

Formulak

Heriotza-tasa gordina:

Haurren heriotza-tasa:

Berezko hazkundea (BH):
Jaiotzak - Heriotzak

Heriotza-tasan eragina duten faktoreak

• Elikadura: Ongi elikatutako pertsonek osasun ona izaten dute, gaixotzeko arrisku gutxiago dute eta, gaixotzen badira, azkarrago sendatzen dira.
• Higiene- eta osasun-zerbitzuak: Edateko ura eta hustubide-sistemak edukitzeak gaixotasunak ez harrapatzen laguntzen du eta bizi-itxaropena handitzen du. Osasun-arretak eta medikuntzako aurrerapenek ere heriotza-tasa murrizten laguntzen dute.

Berezko Hazkundea (Hazkunde Begetatiboa)

Berezko hazkundeak edo hazkunde begetatiboak biztanleria kausa biologikoengatik (jaiotza eta heriotzengatik) zenbat hazten den adierazten du.

• Herrialde garatuak: Berezko hazkundea oso txikia da (%0,2 ingurukoa). Horrek biztanleria zahartzea dakar.
• Garapen-bidean dauden herrialdeak: Berezko hazkundea handiagoa da (%2tik gorakoa). Horregatik, biztanleriaren %5 baino gutxiago iristen da 65 urtera, eta biztanleria gaztea oso ugaria da.

Ikasteko gakoak eta erantzunak

Zer da heriotza-tasa gordina?

Urtebetean lurralde jakin batean zenbat heriotza egon diren adierazten du.

Zer lotura du bizi-itxaropenarekin?

Bizi-itxaropena pertsona bat batez beste bizi daitekeen urte kopurua da.

Zer faktorek dute eragina heriotza-tasan?

1. Elikadura: Ongi elikatutako pertsonek gaixotzeko arrisku gutxiago dutelako eta gaixotzen badira, azkarrago sendatzen dira.
2. Higiene eta osasun zerbitzuak: Edateko ura eta hustubide-sistemak edukitzeak laguntzen du eta bizi-itxaropena handitzen du. Osasun-arretak eta medikuntzako aurrerapenek ere heriotza-tasa murrizten laguntzen dute.

Azaldu zer ondorio dituzten berezko hazkunde positiboak eta negatiboak.

• Berezko hazkunde positiboa: Biztanleria gaztea oso ugaria da, eta 65 urteko pertsonak oso gutxi dira. Hau garapen-bidean dauden herrialdeetan gertatzen da.
• Berezko hazkunde negatiboa: Biztanleria zahartzen da eta gazteak gutxitzen dira. Hau herrialde garatu batzuetan gertatzen da.

Zer ondorio izango ditu hazkunde demografikoa baliabideen hazkundea baino handiago izateak?

Zerbitzu horietan (hezkuntzan eta osasungintzan) kalitatea galduko da, eta zenbait pertsona zerbitzurik gabe gera daitezke.

Pentsatu

Heriotza-tasa txikiagoa izango dela Portugalen, beste herrialde aberats batean baino. Hau da, Portugalek elikadura hobea izango duelako, eta higiene eta osasun zerbitzuen kalitatea hobea izango delako.

5. Migrazio-mugimenduak

Definizioak

• Migrazio-mugimendua: Bizilekuz aldatzeari deritzo.
• Emigrazioa: Lurralde batetik joatea beste batean bizitzeko.
• Immigrazioa: Lurralde batera iristea, han bizitzeko.

Migrazioen kausak

• Kausa sozioekonomikoak: Lan-baldintzak hobetu nahi izatea, bizi-maila hobea lortu nahi izatea, edo jatorrizko herrialdean lanik ez aurkitzea.
• Kausa naturalak: Natura-hondamendiek eraginda, adibidez, lehorte luzeak.
• Kausa politikoak: Gobernu diktatorialen edo erlijio-agintarien jazarpenetik ihes egitea.

Migrazio motak

Iraupenaren arabera

• Behin betikoak: Emigrantea helmugako tokian geratzen bada eta ez bada bere jatorriko lurraldera itzultzen.
• Aldi baterakoak: Denbora jakin bat igaro ondoren emigrantea bere jatorriko lurraldera itzultzen bada.

Helmugaren arabera

• Kanpokoak edo nazioartekoak: Emigranteak atzerrira joaten badira eta beste herrialde batean bizitzen hasten badira.
• Nazionalak: Beren herrialdeko beste toki batera joaten badira.

Lekualdatzeko arrazoien arabera

• Borondatezko migrazioak: Emigranteak askatasun osoz erabaki badu joatea.
• Migrazio behartuak: Zerbaitek edo norbaitek bultzatzen badu emigrantea joatera.

Migrazio-saldoa

Immigranteak - Emigranteak

Pentsatu

Erretiratzen direnean bizilekuz aldatzen diren pertsonen lekualdaketak migrazioak al dira, zure ustez? Zer motatakoak izan daitezke?

Bai. Nire ustez, borondatezko migrazio nazionalak dira.

6. Migrazioen ondorioak

Jatorriko lurraldeetan

• Ondorio negatiboak: Biztanleri-egituran eragina du, emigratzen dutenak gazteak izaten baitira; beraz, biztanleria zahartzen da.
• Ondorio positiboak: Ekonomian; langabezia-arazoak eta baliabideen gaineko presioa arintzen ditu.

Immigranteak jasotzen dituzten lurraldeetan

• Ondorio positiboak: Biztanleria gaztea igotzen denez, jaiotza-tasa igotzen da. Gainera, lanerako adinean dagoen biztanleria igotzen denez, kontsumoa handitzen da. Aniztasun kulturala areagotzen da.
• Ondorio negatiboak: Gastu ekonomikoak eragiten dituzte eta marjinazio, bazterketa eta xenofobia fenomenoak sor daitezke.

7. Biztanleria-piramide bat interpretatzea

Piramide bat interpretatzeko jarraitu beharreko urratsak:

1. Tokia eta data: Zehaztu zer tokitakoa eta datatakoa den.
2. Gizonezkoen eta emakumezkoen balioak: Barra bakoitzaren luzera aztertu eta alderatu:
   • Ea neska ala mutil gehiago jaiotzen diren.
   • Ea emakume edo gizon gehiago dauden adineko taldeetan. Gehien daukana bizi-itxaropen handiagoa du.
   • Ea gazteak (15 urtetik beherakoak) edo adinekoak (64 urtetik gorakoak) diren gehiago. Gazteak gehiago badira, biztanleria gaztea da, eta adinekoak gehiago badira, biztanleria zahartua da.
   • Ea bakarren bat, sexu bakoitzeko azken barra izan ezik, aurreko edo ondorengoa baino luzeago edo motzagoa den. Luzeagoa bada, adin-talde horretan biztanleriaren gorakada bat egon zela esan nahi du (immigrazioengatik, jaiotza asko egon zirelako...). Motzagoa bada, berriz, biztanleria galdu zuela (emigrazioengatik, gerrengatik...).
3. Piramidearen forma: Biztanleria nolakoa den adierazten digu, baita etorkizunean ziur aski zer bilakaera izango duen ere.

Piramide motak

Piramide progresiboa

• Jaiotza-tasa altua.
• Biztanleria gaztea.
• 65 urtetik gora emakume gehiago.
• Heriotza-tasa altua.
• Ondorioa: Biztanleria haziko dela.
• Garapen-bidean dauden herrialdeetan.

Piramide erregresiboa

• Jaiotza-tasa baxua.
• Biztanleria zahartua.
• 65 urtetik gora emakume gehiago.
• Heriotza-tasa altua.
• Ondorioa: Hazkunde demografiko motela.
• Herrialde garatuak.

8. Giza Garapenaren Indizea (GGI)

Giza Garapenaren Indizea (GGI) herrialdeen garapen ekonomikoa ebaluatzeko eta biztanleen bizi-kalitateari nola eragiten dion aztertzeko erabiltzen da. Horretarako, hiru alderdi hartzen ditu kontuan:

• Alderdi ekonomikoak: Herrialdeen aberastasuna neurtzen du.
• Alderdi demografikoak: Jaiotzean duten bizi-itxaropena neurtzen du.
• Alderdi soziokulturalak: Herrialdeen prestakuntza eta aurrerapen ekonomiko eta sozialerako aukerak neurtzen ditu, haurren eta gazteen eskolatze-urteen bidez.

Neurketa horietatik abiatuta, 0tik 1era bitarteko indize bat lortzen da.

9. Munduko Biztanleriaren Hazkundea

Gaur egun, 7.000 milioi pertsona bizi gara munduan, eta XIX. mendean bakarrik 1.000 milioi ziren. Horrek esan nahi du biztanleria haziz joan dela denboran zehar.

Gainera, munduko biztanleriaren hazkundea ez da berdina izan toki guztietan. Bi eredu nagusi daude: herrialde garatuena eta garapen-bidean dauden herrialdeena.

Herrialde garatuetako biztanleriaren ezaugarriak

• Biztanleria zahartua: Jaiotza-tasa eta heriotza-tasak baxuak izatearen ondorioz gertatzen da. Berezko hazkundea oso txikia da (negatiboa izan daiteke).
• Oro har, migrazio-saldo positiboa dute. Garapen-bidean dauden herrialdeetako immigrante asko iristen dira, eta horrek biztanleria gaztetzen laguntzen du eta biztanle aktiboa areagotzen du.
• Herrialde batzuek jaiotza-tasa igotzeko politikak aplikatzen dituzte, adibidez, zerga-murrizketak familiei.
• Herrialde batzuek migrazio-saldo negatiboa izaten dute krisialdi ekonomikoetan, eta horrek biztanleria gutxitzea eta zahartzea eragiten du.

Garapen-bidean dauden herrialdeen eredu demografikoa

Antzinako erregimen demografikoa

XX. mendera arte iraun zuen. Oso jaiotza-tasa eta heriotza-tasa altuak zituzten, gerrengatik adibidez.

Iraultza edo leherketa demografikoa

XX. mendearen amaieran gertatu zen. Jaiotza-tasak altuak ziren, baina heriotza-tasa jaisten hasi zen osasungintzan hobekuntzak egon zirelako.

Garapen-bidean dauden herrialdeen ezaugarri demografikoak

• Biztanleria gaztearen ehunekoa handia da, jaiotza-tasak altuak direlako eta heriotza-tasak beherantz doazelako.
• Heriotza-tasak oraindik altu samarrak direnez, bizi-itxaropena txikia da.
• Migrazio-saldoa oro har negatiboa da. Biztanleriaren hazkundea baliabideena baino handiagoa da, eta gazteak aukera gehiago ematen dizkieten beste herrialdeetara joaten dira.
• Herrialde batzuek jaiotza-tasa kontrolatzeko politikak aplikatzen dituzte, baimendutakoa baino seme-alaba gehiago badituzu isunak jarriz, adibidez.

10. Munduko Biztanleriaren Banaketa Neurtzea

Pertsonok ez gaude Lurrean modu homogeneoan banatuta: biztanleria-kontzentrazio handiko eremuak daude, eta ia biztanlerik gabeko hutsune demografiko handiak ere. Bi teknika erabiltzen dira:

1. Lurralde bakoitzeko biztanle kopurua zenbatzea eta kopuruak alderatzea.
2. Lurralde bakoitzeko biztanleria-dentsitatea kalkulatzea.

Biztanleria-dentsitatea

Biztanleria absolutuaren eta hartzen duen azaleraren arteko lotura adierazten du. Eremu batean biztanle asko bizi badira oso azalera txikian pilatuta, oso jendeztatua dagoela esango dugu. Biztanleria lurralde zabalean sakabanatuta badago, ez dago oso jendeztatua.