Construción do galego estándar: etapas, interferencias e desviacións

A Construción da Variedade Estándar do Galego: Historia, Interferencias e Desviacións

Todas as linguas presentan unha forte tendencia á diversidade, especialmente no plano oral. A existencia dunha variedade estándar —a que se usa nos ámbitos formais, a que se describe nas gramáticas— contribúe a frear esa dispersión. O galego, lingua de reis e dos cancioneiros medievais, tardou en contar cunha variedade estándar, o que se coñece co nome de normativización lingüística: a fixación dunha ortografía, unha gramática e un dicionario que sirvan de modelos cultos a imitar.

A maioría das linguas romances fixeron este labor durante a Idade Media, cando o galego comezara xa a sufrir o proceso de minorización, convertida só na lingua oral do pobo. Polo tanto, a nosa lingua non emprendeu esa tarefa —imprescindible para a súa normalización social— ata o século XIX, cos autores do Rexurdimento. Neste proceso de normativización podemos sinalar catro etapas:

1. Galego Popularizante (ata finais do século XIX)

   Representado por autores como Rosalía de Castro e Curros Enríquez. Non existía realmente unha intención normativizadora (Pondal foi o único autor consciente da súa necesidade); utilizaban o galego oral no seu rexistro popular (o que se conservara), cheo de vulgarismos, castelanismos e dialectalismos.

2. Galego Enxebrizante (ata 1936)

   Impulsado por movementos como as Irmandades da Fala. Os autores comezaron a sentir a necesidade dunha norma escrita e inclináronse por un modelo diferencialista, que marcase distancias co castelán. As características máis salientables son:

   • Busca dun galego supradialectal, non o dunha zona concreta.
   • Eliminación de castelanismos, moi abundantes na fala.
   • O portugués é, dalgunha maneira, o seu modelo de lingua culta na escrita.

3. Galego Protoestándar (ata finais dos anos 70)

   Asociado a autores da Editorial Galaxia. Medrou a conciencia da necesidade dun modelo culto que apoiase a normalización do galego. Caracterizouse sobre todo pola simplificación ortográfica (eliminación de apóstrofos, guións, acentos graves e circunflexos) e pola ortografía inspirada no castelán.

4. Galego Estándar (ata a actualidade)

   O mellor coñecemento lingüístico (grazas ás investigacións e estudos universitarios) axudou a atopar solucións apropiadas para as interferencias e desviacións que aparecían nas etapas anteriores. En 1982, a RAG (Real Academia Galega) e o ILG (Instituto da Lingua Galega) aprobaron as Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego, levemente reformadas en 2003. Estas son a norma culta oficial vixente na actualidade.

A oficialización dunha norma culta e estándar provocou, ao principio, un certo rexeitamento en moitos falantes, que consideraban a lingua da TVG, da Radio Galega e doutros medios como unha especie de "galego inventado, de laboratorio" co que non se sentían identificados. Mais toda lingua moderna ha de ter a súa norma culta, que se usa nos rexistros máis formais. Como o galego non a tiña polo seu uso unicamente oral, foi necesario creala.

Nos últimos anos, as ferramentas informáticas e a internet supuxeron un importante avance na implantación da norma culta: correctores de lingua e dicionarios para procesadores de texto, navegadores, sistemas operativos (Android, Windows, Linux); tradutores automáticos; webs especializadas; cursos en liña; etc. Sempre existiu unha corrente partidaria de que o galego retome as súas orixes, uníndose en maior ou menor medida ao actual portugués: o reintegracionismo ou lusismo (AGLP, AGAL).

Interferencias e Desviacións da Norma Lingüística Galega

As interferencias son o influxo dunha lingua sobre outra, frecuente en situacións de contacto lingüístico e que afectan maioritariamente á lingua máis débil. Aparecen en todos os planos da lingua. Algúns exemplos son:

• No plano fónico: Redución do sistema vocálico de 7 vogais a 5, eliminando a oposición entre semiabertas e semipechadas.
• No plano morfolóxico: Cambio de xénero de determinados substantivos (ex: *o ponte, *a sangue), seguindo a norma castelá; confusión dos pronomes TE/CHE; uso de tempos verbais compostos.
• No plano sintáctico: Incorrecta colocación dos pronomes átonos.
• No plano léxico: É onde máis abundan e responden a diferentes motivacións: prevalencia da palabra coincidente co castelán (ex: comprar por mercar); restrición do significado, adoptando a palabra castelá para a realidade de maior prestixio (ex: billa / *grifo); substitución da forma galega pola castelá (ex: *arcilla por arxila, *tenedor por garfo...).

Chamamos desviacións a aquelas voces que non se axustan á normativa, ben porque non pertencen ao nivel culto (vulgarismos, dialectalismos), ben por non seren palabras de uso actual (arcaísmos), ben por seren inventos motivados indirectamente pola presión do castelán (hipergaleguismos).