Cantigas medievais galego‑portuguesas: cantiga de amor, de amigo e recursos poéticos

Cantiga de amor

Cantiga de amor: a voz narrativa masculina diríxese á dona. Sitúase no marco do feudalismo: o señor feudal e a señora (muller); á muller débelle sumisión. O namorado aspira a ser recompensado; no corpus galego‑portugués tal recompensa non se produce habitualmente. Estas cantigas teñen influencias da canción provenzal do amor cortés (desenvolvida en Francia nos s. XI–XIV).

Variantes formais

• Cantiga de mestría: sen refrán; seguen a forma da canción.
• Cantiga de refrán: empregan paralelismo; son máis autóctonas e semellan ás cantigas de amigo. A aparición da señora nos primeiros versos é habitual.

Métrica e características

Normais: heptasílabos, octosílabos, decasílabos. Características principais:

• Dona idealizada (casada ou solteira), con diversas actitudes: indiferencia, revancha, vingativa.
• Coita de amor por non ser correspondido; o namorado vive desorientado, tolo e pode chegar a morrer (moitas veces é un finximento, un xogo literario).
• A señora está descrita dun xeito vago e impreciso, case perfecta; hai escaseza de adxectivos na súa psicoloxía.
• Namorado: servidor e amante.
• Miscradores: competidores.

Autores representativos

• Airas Núñez: clérigo e trobador do s. XIII. Cantigas: 6 de amor, 3 de amigo, 4 de escarnio e unha pastorela.
• Johan Airas: autor representativo e prolífico (81 poesías). Pouca biografía; burgués de Santiago. Moi culto e comedido; activa na 2ª metade do s. XIII.
• D. Dinis: rei de Portugal. Promotor da lírica galego‑portuguesa; cancioneiro moi provenzalizante. 137 poesías, das cales 73 son de amor.

Cantiga de amigo

Cantiga de amigo: a voz da muller expresa a súa pena (coita) pola ausencia do seu amigo. Trátase dun amor non correspondido en moitos casos. É unha forma autóctona, procedente dunha primitiva tradición oral que existiu no noroeste peninsular. Hai bailadas, mariñas e romarías. O termo amigo aparece frecuentemente nos primeiros versos. Poden ser monologadas ou non; sitúanse nun medio rural e doméstico pouco detallado. A paisaxe primaveral ten grande valor simbólico.

Personaxes e tipos

• Amiga: louva as súas calidades físicas.
• Amigo: o diálogo nunca se produce; está ausente.
• Nai: exerce vixilancia.

Autores representativos

• Mendinho: unha cantiga única, fermosa; a marea sube na illa de San Simón e o eu lírico sente que vai morrer.
• Martín Codax: activo no s. XIII, posiblemente do Vigo ou arredores. Ten 7 cantigas de amigo; melodía en 6; algunhas mostran certa continuidade narrativa.
• Johan de Cangas: trobador do s. XIII, de Cangas. Ten 3 cantigas de amigo (sobre romaría) e fai referencia a San Mamede do Mar.
• Pero Meogo: autor do s. XIII con 9 cantigas de amigo, que mostran grande unidade temática. Emprega símbolos eróticos (rotura do brial, o cervo, a fonte).

Recursos métricos e retóricos

As técnicas retóricas e formais máis frecuentes nas cantigas son descritas a continuación. Conservar os termos tradicionais é importante para a análise da forma poética.

• Paralelismo: repetición de palabras ou ideas dunha cobra á outra con modificacións.
• Leixaprén: repetición do 2º verso do primeiro par na estrofa seguinte.
• Refrán: verso final de cada cobra (estrofa).
• Dobre: repetición dunha palabra dentro dunha cobra.
• Mordobre: repetición dunha palabra con variacións morfolóxicas.
• Finda: conclusión de 2 ou 3 versos.
• Palabra perdura: verso nunha cobra que non rima.

Métrica

De 7 sílabas: redondillo maior. Versos de máis de oito sílabas usan maiúsculas para indicar os patróns métricos en edicións tradicionais (convención editorial).

Notas finais

As cantigas galego‑portuguesas constitúen un corpus rico en variedades formais: cantiga de amor, cantiga de amigo, cantiga de mestría e cantiga de refrán. As diferenzas temáticas, a presenza de certas figuras retóricas (paralelismo, leixaprén, refrán, dobres, mordobres, findas) e a diversidade de autores (Airas Núñez, Johan Airas, Mendinho, Martín Codax, Johan de Cangas, Pero Meogo, D. Dinis) permiten comprender mellor a tradición lírica medieval do noroeste peninsular.