XIX. mendeko Historia: Nazionalismoa, Industria eta Artea

Nazionalismoak eta Italiaren Bateratzea

Mugimendu Nazionalistak

Nazio-estatuen sorrera-prozesua iraultza liberalen garaian abiatu zen. Nazio hitzak dimentsio politikoa hartu zuen orduan: estatuen mugek bat etorri beharko lukete muga erlijiosoekin, etnikoekin eta abarrekin. Horrela sortu zen ideologia nazionalista.

Bi motatako mugimendu nazionalistak egon ziren:

• Nazionalismo sakabanatzaileak: Inperio handietan bildutako nazioen independentzia aldarrikatzen zuten, Otomandar Inperioan sortutakoak adibidez. Otomandar Inperioa apurka-apurka zatitzen joan zen: lehenik, Greziak lortu zuen independentzia, eta ondoren Serbiak, Errumaniak...
• Nazionalismo bateratzaileak: Hala nola Italiakoak eta Alemaniakoak; banatutako herrien bateratzea bultzatu zuten.

Italiaren Bateratze Prozesua

Apeninoetako penintsula zenbait estatutan banatuta zegoen, eta batzuk atzerritarren mende zeuden, hala nola Lonbardia-Venetoko Erresuma, austriarren mende zegoena. Hizkuntza eta historia komun bat zuten, eta horrek sorrarazi zuen italiarren batasun-sentimendua.

Bateratze-prozesu horren buru Piemonteko Erresuma izan zen. Viktor Emanuel II.a erregea, Cavour lehen ministroa eta Garibaldi iraultzailea izan ziren prozesu horren protagonistak.

Bateratzea 1859an abiatu zen eta zenbait etapa izan zituen:

• 1859: Cavourrek Frantziaren laguntza lortu zuen austriarren aurka, Savoia eta Niza ematearen truke. Armada franko-piemontearrak austriarrak garaitu zituen Magentako eta Solferinoko guduetan; ondorioz, Lonbardia Piemonteren esku geratu zen.
• 1860-1861: Italia hegoaldeak bat egin zuen Piemonterekin, Garibaldiren atorra gorrien espedizioak Napoles eta Sizilia eskuratu ondoren. 1861ean, lehen parlamentu italiarra bildu zen Turinen, eta Viktor Emanuel II.a izendatu zuten Italiako errege.
• 1866: Piemontek Prusiaren alde egin zuen Austriaren aurkako gerran eta, trukean, Venezia bereganatu zuen.
• 1870: Gerra franko-prusiarrean frantziarrek atzera egin izana aprobetxatuz, piemontearrek Erroma okupatu zuten. Aita Santuak okupazioa aintzatetsi ez zuen arren, Erroma Italiako hiriburu izendatu zuten.

Alemaniaren Bateratzea

Alemania Bateratu Aurretik

Alemaniar lurraldeak 39 estatutan banatuta zeuden 1815ean. Vienako Biltzarrak Germaniar Konfederazioa eratu zuen, Austria buru zela. Italian bezala, estatu boteretsuena izan zen ardatz: Prusia. Prusiak aduana-batasuna (Zollverein) antolatu zuen 1834an, baina Austriak ez zuen bat egin.

1848ko iraultzan, Frankfurten Alemania bateratu baten koroa eskaini zioten Prusiako monarkari, baina hark uko egin zion. 1862tik aurrera, Gilen I.a erregeak eta Bismarck lehen ministroak prozesua azeleratu zuten bide militarra baliatuz.

Bateratze-etapak

Alemaniaren bateratzea urte gutxian burutu zen hiru etapatan:

• Lehen etapa (1864): Alemaniar jatorriko bi dukerri inbaditu eta bereganatu zituzten.
• Bigarren etapa (1866-1869): Prusiak aurre egin zion Austriari. Bismarckek bultzatuta, Holstein dukerria inbaditu zuten. 1866an, Austriak Sadowako gudua galdu zuen; ondorioz, Ipar Alemaniako Konfederazioa sortu zen.
• Hirugarren etapa (1870-1871): Frantziari aurre egin zioten. Frantziak Sedango gudua galdu zuen, eta Alsazia eta Lorrena eman behar izan zituen.

Prozesua 1871n amaitu zen, Alemaniako Bigarren Inperioa (Bigarren Reicha) aldarrikatu eta Gilen I.a enperadore koroatu zutenean.

Lehen Industria Iraultza

Lantegietatik Fabriketara

XVIII. mendera arte, manufaktura-lanak lantegi txikietan egiten ziren: eskuz, tresna sinpleekin, eta eskulangile bakoitzak objektuak osorik ekoizten zituen bere erritmoan. Gero, makinak asmatu ziren Britainia Handian. Makina horiek leku handia eta inbertsio garestiak behar zituztenez, fabrikak sortu ziren. Lehen makinek energia hidraulikoa erabiltzen zuten; gero, James Wattek lurrun-makina egokitu zuen.

Fabrikekin, industria-jarduera toki jakinetan pilatu zen eta lana aldatu zen: langile bakoitza ekoizpen-prozesuko zeregin jakin batean espezializatu zen, makinen erritmora.

Sektore Nagusiak: Ehungintza eta Siderurgia

Ingalaterrako kotoi-industria izan zen lehena berrikuntza teknikoak gehitzen: irute-makinak, anezka hegalaria eta ehungailu mekanikoa. Ekoizpena asko hazi zen eta nazioartean zabaldu zen.

Siderurgian, Ingalaterrako burdinak ezpurutasun asko zituen. Egur-ikatza urritzean, Abraham Darbyk koke-ikatza (harrikatza) erabili zuen. XVIII. mende amaieran, Henry Cortek kalitatezko burdina findua eskala handian ekoizteko prozedura patentatu zuen.

Liberalismo Ekonomikoa

Adam Smith eskoziarraren Nazioen aberastasuna lanean oinarritutako doktrina zabaldu zen. Haren ustez, askatasun ekonomikoak zuzendu behar zuen jarduera. Estatuak ez zuen esku hartu behar, merkatua "esku ikusezinaren" bidez (eskaintza eta eskariaren legea) doitzen baitzen. Smithek lan-banaketaren eta espezializazioaren alde egiten zuen.

Frantziako Iraultzaren Eragina Euskal Herrian

Konbentzio Gerra eta Ondorioak

Ipar Euskal Herrian foruak eta gobernu-erakundeak abolitu ziren. 1790ean Pirinio Apalak (Basses-Pyrénées) departamentua eratu zen, euskal lurraldeak eta Bearno barne hartuz. Hegoaldean, Karlos IV.ak gerra deklaratu zion Frantziari. Konbentzio Gerran, Moncey jeneralak Gipuzkoa eta Nafarroako zatiak okupatu zituen. Gipuzkoako Batzar Nagusiak negoziatzen saiatu ziren, baina proposamenari uko egin zitzaion.

Krisialdi Demografikoa eta Ekonomikoa

Basileako Bakearen ondoren, euskal lurraldeak suntsituta geratu ziren. Tifus-izurri batek, goseteak eta pobreziak heriotza-tasa hirukoiztu zuten. Gainera, exodo handia gertatu zen.

Ekonomikoki, burdinolek eta industriak atzeraldi handia izan zuten. Politikan, hirietako burgesia progresistaren (ideia iraultzaileen aldekoak) eta jauntxo lurjabeen (foruen eta tradizioaren aldekoak) arteko talka nabarmendu zen.

Estilo Artistikoak: Neoklasizismoa eta Rokokoa

Neoklasizismoa (XVIII. mende amaiera - 1830)

Ilustrazioari lotutako arte arrazional eta morala da. Mundu klasikoaren oreka eta lasaitasuna berreskuratu nahi zituen.

• Arkitektura: Ospitaleak, museoak eta liburutegiak eraiki ziren forma puruekin eta kupula erraldoiekin.
• Pintura: Gai moralak eta heroi klasikoak irudikatu ziren. Jacques-Louis David (Horazioen zina) eta Francisco de Goya (lehen garaian) izan ziren adierazle nagusiak.

Rokokoa (XVIII. mende hasiera)

Frantzian sortua, aristokraziari lotutako estilo alaia eta dekoratiboa da.

• Arkitektura: Kanpoalde soila baina barrualde luxuzkoa (kurbak, urreztadurak). Adibidez, Petit Trianon eta Gasparini aretoa.
• Pintura: Gozamena, maitasuna eta paisaiak. Kolore pastelak nagusi. Egileak: Watteau, Fragonard eta Tiepolo.
• Eskultura: Portzelana gailendu zen (Sèvres). Sentsualitatea eta natura ziren gai nagusiak.

Pintura Erromantikoa eta Arkitektura

Erromantizismoa

Indibidualismoa, sormena eta sentimenduak (ametsak, emozioak) lehenetsi zituen. Natura eta nazioaren historia izan ziren gai kutsuak.

• Pintura: Espiritu erromantikoaren islarik onena. Konposizio dinamikoak eta kolore biziak. Egileak: Géricault (Medusaren baltsa), Delacroix (Askatasuna herriaren gidari), Friedrich eta Turner.
• Arkitektura Historizista: Iraganeko estiloak (neogotikoa, neorromanikoa) imitatu zituzten, Westminster jauregia kasu.
• Eskultura: XIX. mende amaieran Auguste Rodin gailendu zen, bere estilo berritzailearekin.

Kontzeptu Gakoak eta Pertsonaia Historikoak

Kontzeptu Garrantzitsuak

• Erreakzioa: Mugimendu aurrerakoien kontrako eta gizartearen lehengo egoerara itzultzea aldarrikatzen duen joera politikoa.
• Exodoa: Herri bateko biztanle gehienak batera migratzea.
• Lur-gorri: Urtebetez edo gehiagoz landu gabe uzten den lur-saila, lurra suspertzeko.
• Laboreen txandaketa: Labore desberdinak urtero aldatzea lurra ez agortzeko.
• Lan-banaketa: Langile bakoitza ekoizpen-prozesuko zeregin jakin batean espezializatzea.
• Industria Iraultza: Makinen erabilerak eragindako aldaketa ekonomiko eta sozialen multzoa.

Pertsonaia Historikoak

• Metternich: Vienako Biltzarreko burua.
• Riego: Fernando VII.aren absolutismoaren aurka altxatutako komandantea.
• Karlos X.a: Frantziako errege absolutista, kargutik kendua.
• Luis Filipe Orléansekoa: Monarkia liberala ezarri zuen Frantzian.
• Edward Jenner: Baztangaren aurkako txertoaren asmatzailea.
• Fulton: Lurrunezko itsasontziaren bultzatzailea.
• George Stephenson: Lurrunezko tren-makinaren eraikitzailea.