Xeografía de España: Paisaxes, Clima e Hidrografía Ibérica

1. A Paisaxe Oceánica (Rexión Eurosiberiana)

A paisaxe oceánica atópase no norte da Península, concretamente na cornixa cantábrica e Galicia.

1.1. Características Físicas

• Relevo: É accidentado, caracterizado por montañas, pendentes e pouca superficie chaira.
• Clima: Oceánico, con precipitacións abundantes e regulares, superiores a 800 mm anuais. As temperaturas son suaves, con baixa amplitude térmica na costa debido á influencia termorreguladora do mar. Con todo, a medida que nos afastamos do mar, as temperaturas e as precipitacións diminúen. No inverno e durante os equinoccios, a zona está baixo a influencia das borrascas atlánticas.
• Augas: A maioría dos ríos son da vertente cantábrica. Son curtos (debido a que nacen en montañas próximas ao mar), caudalosos e bastante regulares.

1.2. Vexetación e Solos

A vexetación é propia do clima oceánico e corresponde á rexión floral eurosiberiana, onde domina o bosque caducifolio, denso e constituído por árbores altas.

Bosque Caducifolio e Especies Clave

• O Carballo (*Quercus robur*): Atópase en Galicia e na Cordilleira Cantábrica. Tolera mal as temperaturas extremas e esixe menos humidade que a faia.
• A Faia (*Fagus sylvatica*): Localízase na Cordilleira Cantábrica e no Pireneo navarro. Require humidade, tolera ben o frío, pero mal a calor.
• No sotobosque medran fentos e musgos.
• Nas áreas de transición tamén podemos atopar bosques marcescentes de rebolo e caxigo, menos densos e con árbores menos altas.

Outras Paisaxes Vexetais

• A Landa: Vexetación densa de matogueiras de breixo, toxo ou xesta.
• Os Prados: Vexetación herbácea que ocupa grandes extensións e que se utiliza como pasto e alimento para o gando.

Rochedo e Solos

Os solos do clima oceánico son bastante evolucionados, ricos en materia orgánica e ácidos debido ás chuvias.

• Terra Parda: Atópase nas áreas de rocha silícea (máis ácidas). É un solo rico en humus e con certa acidez, que permite cultivos e pastos.
• Ranker: Nas zonas de pendente ou altas. Sometido a forte erosión, é adecuado para pastos e bosques, pero non para cultivos.
• Terra Parda Calcaria: Nas áreas de rocha calcaria. A acidez do solo é menor e dá bos rendementos en cultivos como feixóns ou millo e en prados permanentes.
• Terra Fusca: Aparece sobre calcarias duras en zonas montañosas e está destinada principalmente á explotación forestal.

1.3. Acción Antrópica e Impactos

A acción humana provocou cambios na vexetación, reducindo a extensión do bosque caducifolio, especialmente debido ás queimas incontroladas para obter pastos ou aos incendios forestais. Un dos principais problemas foron as repoboacións con especies secundarias como o piñeiro e o eucalipto, que son criticadas por causar a acidificación e empobrecemento do solo e por facilitar os incendios. Exemplos recentes inclúen os incendios de Galicia en 2025, que arrasaron un 10% da provincia de Ourense, e os controvertidos proxectos de empresas como ENCE na ría de Pontevedra e Altri en Palas de Rei.

2. A Paisaxe Mediterránea

A paisaxe mediterránea atópase na Península, ao sur da paisaxe oceánica, así como nas Illas Baleares, Ceuta e Melilla.

2.1. Características Físicas

• Relevo: Na Península, o relevo articúlase arredor da Meseta, compartimentada polo Sistema Central (que separa a Submeseta Norte da Submeseta Sur) e polos Montes de Toledo. A Meseta está rodeada por relevos periféricos (Macizo Galaico-Leonés, Cordilleira Cantábrica, Sistema Ibérico e Serra Morena). Fóra da Meseta, destacan as depresións do Ebro e do Guadalquivir, así como as cordilleiras exteriores (Pireneos, Béticas e a Cordilleira Costeira Catalá).
• Clima: Mediterráneo, caracterizado por precipitacións escasas ou moderadas (menos de 800 mm anuais) e irregulares, con seca no verán. No sueste peninsular e no val do Ebro, as precipitacións son inferiores a 300 mm anuais, o que corresponde ao clima mediterráneo estepario. As temperaturas presentan unha amplitude térmica moderada na costa e elevada no interior peninsular, illado da influencia mariña.
• Augas:
  • Ríos da vertente atlántica: Longos, caudalosos (debido aos numerosos afluentes) e teñen estiaxe no verán (agás os das pequenas concas galegas e andaluzas).
  • Ríos da vertente mediterránea: Curtos, pouco caudalosos e moi irregulares, cunha acusada estiaxe estival (agás o Ebro).
  • Illas Baleares, Ceuta e Melilla: Os recursos hídricos proveñen principalmente dos acuíferos kársticos e detríticos, e fórmanse regueiros en épocas de maiores precipitacións.

2.2. Vexetación e Solos

A vexetación corresponde á rexión floral mediterránea. Son formacións xerófilas adaptadas á forte insolación e á seca estival (raíces estendidas, follas esclerófilas ou coriáceas).

Bosque Perennifolio

É un bosque pouco denso formado por árbores de mediana altura e folla perenne, onde predominan:

• A Aciñeira (*Quercus ilex*): Resistente á seca e adaptada a todo tipo de solos. Atópase en Serra Morena, Estremadura, Montes de Toledo ou na serra de Guadarrama.
• A Sobreira (*Quercus suber*): Require certa precipitación, invernos suaves e solos silíceos. Aparece no sur de Andalucía, no nordés de Cataluña e en Castellón.
• O Piñeiro: Formación vexetal secundaria, repoboado amplamente debido ao seu rápido crecemento e aproveitamento económico.

Matogueira Mediterránea

Formacións secundarias, resultado da degradación do bosque polo ser humano:

• A Maquia: Vexetación arbustiva densa de máis de dous metros de altura con especies como xara, breixo, lentisco e xesta.
• A Garriga: Formada por arbustos de pouca altura e especies como tomiño, romeu e lavanda.
• A Estepa: Predomina na zona semiárida (sueste peninsular e val do Ebro). Composta por herbas baixas e arbustos espiñentos, como palmeira anana, esparto e esparragueira.

Rochedo e Solos

Os solos mediterráneos están moi alterados pola erosión e a acción humana.

• Terra Parda Meridional: Nas rochas silíceas do oeste peninsular. Pobre en humus, acídica e facilmente erosionable. Utilizada para devesas, pastos pobres ou cultivos de cereais con fertilización.
• Solo Vermello Mediterráneo / Terra Rossa: Nas rochas calcarias. De cor vermella debido ao óxido de ferro. A *terra rossa*, sobre calcarias duras, é apta para cultivos menos esixentes, como a oliveira.
• Vertisolos (Terras Negras): Xorden nas arxilas e margas. Moi fértiles, caracterizados pola súa capacidade de expansión e contracción con cambios de humidade.
• Solo Gris Subdesértico (Serosem): En áreas de clima estepario. De cor gris clara e moi pobre en humus.

2.3. Acción Antrópica

Os bosques mediterráneos reducíronse debido á perda de usos tradicionais, á dificultade para a mecanización agraria e á expansión do regadío, así como aos incendios forestais. Moitos bosques foron aclarados e transformados en devesas para aproveitar a masa forestal, practicar a gandaría ou a caza. Tamén se repoboaron moitas áreas con piñeiro debido á súa adaptación ao clima e ao seu rápido crecemento.

3. Vexetación Detallada da Rexión Eurosiberiana

3.1. Bosque Caducifolio, Landa e Prado

A rexión floral eurosiberiana ocupa o norte da Península Ibérica, caracterizada por un clima oceánico que favorece o desenvolvemento de formacións vexetais adaptadas á alta humidade:

• O Bosque Caducifolio: Formado por árbores altas (25-30 metros), de tronco recto e follas caducas. O denso follaxe limita a luz que chega ao chan.
• A Faia (*Fagus sylvatica*): Require moita humidade, soporta ben o frío pero non a calor ou a seca estival. Crece entre 800 e 1700 metros, sendo frecuente na Cordilleira Cantábrica e no Pireneo navarro.
• O Carballo (*Quercus robur*): Máis tolerante á calor que a faia. A súa madeira úsase para a construción e a fabricación de mobles.
• O bosque caducifolio tamén inclúe bosques mixtos con especies como o castiñeiro, tileiro, olmos, freixos e abeleiras.
• A Landa Atlántica: Vexetación secundaria que xorde pola degradación do bosque (incendios, sobreexplotación). Pode alcanzar até 4 metros de altura e está dominada polo toxo, a xesta, o breixo e outras matogueiras como as silveiras e as zarzamoras.
• Os Prados: Grandes extensións de vexetación herbácea usadas como alimento para o gando.

3.2. Vexetación Atlántica de Transición (Bosque Marcescente)

A vexetación atlántica de transición ou bosque marcescente xorde nunha franxa paralela á rexión eurosiberiana, entre o clima oceánico e o mediterráneo. Conviven especies de ambas as rexións, aínda que predominan as eurosiberianas.

• Marcescencia: As árbores non perden as súas follas secas no outono, senón que as conservan durante todo o inverno, substituíndoas na primavera.
• O bosque marcescente é menos denso que o caducifolio. As landras que producen estas árbores son utilizadas para a alimentación do gando.
• As principais especies son o Rebolo (*Quercus pyrenaica*), que require máis humidade e crece en zonas montañosas, e o Caxigo (*Quercus faginea*), que se localiza en zonas máis secas, entre o dominio do rebolo e o da aciñeira perennifolia.

4. Hidrografía e Recursos Hídricos en España

4.1. Factores e Réximes Fluviais

O réxime dos ríos está determinado por varios factores:

• O Clima: Determina o caudal e as variacións ao longo do ano.
• O Relevo: Condiciona as cuncas e a velocidade da auga.
• A Acción Humana: Inflúe a través de obras hidráulicas como os encoros, que alteran o réxime natural do río, ou os transvasamentos, que transfiren auga entre cuncas.

As cuncas fluviais son territorios que drenan auga cara a un río principal, e están separadas por divisorias de augas (os cumios das montañas). En España destacan as vertentes cantábrica (curta, réxime regular), a atlántica e a mediterránea.

O caudal (medido en m³/s) pode variar ao longo do percorrido e do tempo. Os réximes fluviais son as variacións estacionais no caudal, que dependen das precipitacións e do seu tipo:

• O Réxime Nival: Influenciado polo desxeo das nevadas.
• O Réxime Pluvial: Depende das chuvias. Pode ser oceánico (máis regular) ou mediterráneo (máis irregular, con fortes estiaxes estivais).
• O Réxime Mixto: Combina precipitacións pluviais e niveis (nivo-pluvial ou pluvio-nival).

4.2. Outros Depósitos e Problemática Hídrica

• Arquipélagos: Nos arquipélagos Baleares e Canarios, a auga provén principalmente de acuíferos subterráneos, xa que non hai ríos permanentes. A sobreexplotación e a contaminación están causando problemas ambientais e de esgotamento dos recursos.
• Lagos: En España son pequenos. Existen lagos endóxenos (formados por movementos tectónicos ou volcánicos) e lagos exóxenos (orixinados por forzas externas como o xeo, o vento ou a auga: glaciar, kárstico, endorreico, eólico).
• Humidais e Marismas: Zonas costeiras baixas e pantanosas formadas pola acumulación de sedimentos en estuarios ou baías, que se inundan coas mareas e albergan ecosistemas ricos en biodiversidade (exemplo: marismas do Guadalquivir).
• Acuíferos: Depósitos de auga subterránea formados cando as augas de precipitación se infiltran e quedan retidas en capas impermeables. Son vitais para abastecer zonas con déficit hídrico estrutural. A sobreexplotación e a contaminación son problemas crecentes.

4.3. Xestión e Crise Hídrica

A cunca fluvial é xestionada polas Confederacións Hidrográficas. A estiaxe é o período no que un río presenta o seu caudal mínimo debido á escaseza de precipitacións e á elevada evapotranspiración, especialmente nos ríos mediterráneos.

A problemática dos recursos hídricos en España é complexa debido á escaseza e irregular distribución da auga, especialmente no territorio de clima mediterráneo. O uso consuntivo (como o regadío agrario) consume a maior parte da auga, provocando un balance hídrico desigual con cuncas excedentarias no norte e cuncas con déficit estrutural no sur e na zona mediterránea.

Medidas de Xestión

• As desalgadoras son instalacións que transforman auga salgada en auga doce para abastecemento ou rega, cun alto custo enerxético. España é un dos países europeos con máis plantas deste tipo.
• Os transvasamentos transfiren auga de cuncas excedentarias a deficitarias, con impacto económico e ambiental.
• A recuperación de acuíferos é necesaria para preservar esta fonte de auga subterránea, ameazada pola explotación intensiva e a intrusión de auga salgada.
• A Lei de Augas e o Plan Hidrolóxico Nacional buscan asegurar un uso racional da auga e preservar os ecosistemas.

5. Conceptos Clave de Paisaxe e Clima

5.1. Definicións de Paisaxe e Vexetación

• A Paisaxe é o aspecto visible dun territorio, resultado da combinación dos elementos naturais e da acción humana. Pode ser natural, humanizada ou mixta (a máis habitual). Cando conserva trazos históricos e culturais, chámaselle paisaxe cultural.
• A Vexetación Clímax ou potencial é a que se desenvolve de forma natural segundo o clima, o solo e o relevo, sen intervención humana. En gran parte de España foi substituída por vexetación secundaria.
• Os Espazos Naturais Protexidos son áreas terrestres ou mariñas con protección legal para conservar a biodiversidade, a paisaxe e os ecosistemas (Parques Nacionais, Rede Natura 2000).

5.2. Terminoloxía Climática e Oceanográfica

• A Emerxencia Climática refírese á situación de urxencia causada polo cambio climático de orixe humana, que provoca aumento das temperaturas, secas máis intensas e cambios nas precipitacións.
• A AMOC (Circulación Meridional de Revolta Atlántica) é unha corrente oceánica profunda que transporta calor cara a Europa, suavizando o seu clima. O seu debilitamento pode provocar cambios no clima, reducindo as precipitacións na Península Ibérica.
• As Warming Stripes son gráficos de barras de cores que mostran a evolución das temperaturas globais: azul para anos máis fríos e vermello para anos máis cálidos, permitindo visualizar de forma clara o quecemento global ao longo do tempo.