Noiz jaio zen Xabier Lizardi?

Xabier Lizardi Zarautzen jaio zen 1896ko apirilaren 18an. Jose Maria izena jarri zioten bataiatu zutenean.

Zein da Xabier Lizardiren lanik ezagunena?

Biotz-begietan da bere libururik ezagunena eta bikainena. Bilbon argitaratu zuen 1932an, hil baino urtebete lehenago.

Zein gai lantzen ditu Biotz-begietan liburuak?

Izadia, heriotza, aberria eta euskara dira liburuan bereziki lantzen diren gaiak.

Xabier Lizardi: bizitza, lanak eta Euskal Pizkundea

Resumen

Dokumentuak Xabier Lizardi poeta zarauztarraren (1896-1933) bizitza eta lanak aurkezten ditu, kazetaritza, antzerkia eta poesia barne. Biotz-begietan liburua eta Euskal Pizkundea olerkiaren azterketa literarioa ere jorratzen ditu. Ikasleak olerkiaren hizkuntza-baliabideak, sinbolismoa eta mezua ulertuko ditu.

Puntos clave

Xabier Lizardi (Jose Maria Agirre Egaña) Zarautzen jaio zen 1896ko apirilaren 18an eta 1933ko martxoaren 12an hil zen.
Zuzenbidean lizentziatu zen Madrilen eta Tolosako «Perot» fabrikako gerente izan zen.
Biotz-begietan liburua (Bilbon, 1932) da bere lanik ezagunena eta bikainena: izadia, heriotza, aberria eta euskara lantzen ditu.
Euskal Pizkundea olerkia 1933an idatzi zuen, hil baino aste batzuk lehenago.
Olerkiak sua eta sukaldea sinbolo gisa erabiltzen ditu: tradizioa, arbasoen lotura eta euskal kultura bizirik dirau.
Euskal Pizkundea 1876-1936 bitarteko garaia da, euskararen eta kulturaren indarra hartu zuen garaia.

Ponte a prueba

Xabier Lizardi (1896-1933)

Euskal literaturak izan duen poetarik handienetakoa Zarautzen jaio zen, hango hondartza luzetik gertu, 1896ko apirilaren 18an. Jose Maria izena ipini zioten bataiatu zutenean.

Jose Maria Agirre Egañak ez zituen hamar urte besterik egin Zarautzen; izan ere, 1906. urtean Tolosara joan baitzen bere gurasoekin, garai hartan Gipuzkoan ospe handia zuen hirira bizitzera. Zarautzen lehendabizi eta Tolosan gero egin zituen lehen ikasketak. Ondoren, Madrilen ikusiko dugu ikasketak amaitzen, Zuzenbidean lizentziatura maila lortuz. Titulu berria besapean duelarik, Tolosako «Perot» tela metalikoen fabrikako gerente izango da hiltzen den arte, 1933ko martxoaren 12ko igandea arte.

Bere lanak

Orain arte Xabier Lizardi poeta bezala aipatu badugu ere, beste zenbait alor literario ere landu zituen: kazetaritza, antzerkia eta poesia izan ziren Lizardik jorratutako eremuak.

Kazetaritza: Bere lanak Itz-lauz liburuan bildurik daude.
Antzerkia: Hiru lan idatzi zituen: Laño ta izar, Bi aizpak eta Ezkondu ezin ziteken mutilla.
Poesia: Lizardik poesian egin zuen lanik ederrena. Haren poemak bi liburutan bildurik daude: bata, Lizardi berak prestatua, Biotz-begietan da (haren libururik ezagunena); bigarrena, Lizardi hil eta urtebetera Jose Ariztimuño «Aitzol» adiskideak argitaratutako Umezurtz olerkiak, argitaratu gabeko olerkiekin.

Biotz-begietan

Bilbon argitaratu zuen Lizardik liburu hau 1932an, hil baino urtebete lehenago. Hauxe da, zalantzarik gabe, Lizardiren lanik bikainena eta hoberena. Labur adierazita, honako gai hauek lantzen ditu bereziki:

Izadia
Heriotza
Aberria
Euskara

Euskal Pizkundea olerkiaren azterketa

Euskal Pizkundea olerkia 1933an idatzi zuen, hil baino aste batzuk lehenago.

1. Hiztegia

Laratz: Sutondoan, kebidetik zintzilik dagoen kate kakoduna, pertza zintzilikatzeko erabiltzen dena.

2. Literatur baliabideak (III-V ahapaldiak)

III. ahapaldia:

Antitesia: Lehena eta oraina kontrajartzen ditu: "bart"/"lehen" (lagun arte goxo eta epela) eta "orain"/"gaur" (bakar eta hotz). Amonaren heriotzak sortu duen aldaketa azaldu nahi du.
Elipsia: Sukaldearen deskribapenean ez du aditzik erabiltzen. Hizkera trinkoa Lizardiren ezaugarri nagusia da.
Pertsonifikazioa: Sukaldeari zuzentzen zaio poeta: "dezu utzi bizia". Amona eta sukaldea bat dira; hark ematen zion beroa etxeari.

IV. ahapaldia:

Pertsonifikazioa: Aulkiari hitz egiten dio, hika. Amonarekin batera haren jakinduria ere galdu dela adierazten du.
Zangalatraua (Enjambment): Lerro batean hasitako esaldia hurrengoan bukatzen da: "Ez uste gozoan / geunden, ta gure poza betiko da joan...". Lizardik eguneroko hizkera "bortxatu" egiten du modu berriak bilatzeko.

V. ahapaldia:

Pertsonifikazioa: Suarekin ari da hizketan, zuka (errespetuz).
Hiperbatona: Hitzen ordena aldatzen du: "Galduak ez gera!". Amonak piztutako sua (kultura, tradizioa) bizirik dago oraindik. Sua metafora indartsua da.

3. Sinbolismoa: Sua eta sukaldea

Amona tradizioa da, arbasoekiko lotura. Sukaldea haren eremua da: familia giroa eta goxotasuna. Sua, berriz, indarraren eta biziaren sinboloa da. Sukaldea eta berpiztu den sua euskal kultura eta Euskal Herria dira: "Ez baita hil gure Herria, zutitu gaitezen!".

4. Poemaren bilakaera eta mezua

Hasierako pena poza bihurtzen da: "Sua bizirik dago!". Euskara eta euskal kultura bizirik mantendu dira "herriaren pitxiak" jasoz. IV. ahapaldiko beldurrezko galderak harridura-marka eta poz bihurtzen dira amaieran.

5. Zer da Euskal Pizkundea?

Euskal Pizkundea 1876-1936 bitarteko garaiari deitzen zaio. Euskal kulturak, euskarak eta politikak indar handia hartu zuten. Itxaropen garaia da. Lizardik dei egiten die hartzaileei aberriaren eta euskararen alde egin dezaten: "Bildu dezagun nun-nai asaben lorea". Pizkundea bera da aberriaren alde lan egiteko deia egiten diguna.

6. Gai-multzoak

Zalantzarik gabe, abertzaletasuna da gai nagusia. Euskara ere funtsezkoa da: euskararik gabeko aberririk ez dago Lizardirentzat. Azkenik, heriotza eta ondorengo berpiztea agertzen dira, bere olerkigintza osoan bezala.

Oharra: Aditu batzuek bi Pizkunde bereizten dituzte: I. Pizkundea (1876) eta II. Pizkundea (1930-1936).