Valores do SE en galego: reflexividade, pasivas e perífrases verbais

Valores do SE

1. Reflexividade

• Función: indica coincidencia entre o axente e o paciente da acción.

• Exemplo: (El) queimouse (a si mesmo) e tivo que ir ao médico de garda.

2. Verbos pronominais

• Función: verbos en terceira persoa que só admiten construción reflexiva.

• Exemplo: O neno quéixase de vicio.

• Variedade: algúns verbos cambian de significado ao ser reflexivos.

  • Afogar / afogarse (suicidarse).

  • Rir / rirse.

3. Pasivas reflexas

• Función: indican indeterminación do axente cun suxeito paciente que concorda co verbo.

• Exemplo: Nesas hortas plántase millo.

4. Activas impersoais

• Función: o verbo está en terceira persoa do singular cun paciente indicado no CD.

• Exemplo: Alúgase apartamento.

5. Recíprocas

• Función: os dous axentes son á vez pacientes.

• Exemplo: Anxo e Antía bícanse tódolos días.

Perífrases aspectuais

Incoativas

• COMEZAR / EMPEZAR + A + INF: Comezou a chover.

• BOTAR(SE) + A + INF: Botouse a rir.

• POÑER(SE) + A + INF: Púxose a amañalo.

• ROMPER + A + INF: Ogallá rompa a ferver a auga xa.

• DAR + EN + INF: Deu en chamalo a berros.

Imperfectivas

• ESTAR + XER / ESTAR + A + INF: Está comendo mentres está a esperar a cativa.

• ANDAR + XER / ANDAR + A + INF: Anda pensando nos biosbardos cando anda a apañar as patacas.

• IR + XER: Imos indo!

• VIR + XER: Vén sendo esta.

• LEVAR + XER: Leva traballando toda a noite.

• SEGUIR + XER: Seguen sendo elas.

• SER + A + INF: Todos eles eran a falar do mesmo tema.

Perfectivas

• ACABAR + DE + INF: Acaba de marchar!

• DEIXAR(SE) + DE + INF: Deixade de facer o parvo.

• VIR + DE + INF: Vén de camiñar polo monte.

• DAR + PAR: Non dou feito máis.

• LEVAR + PAR: Levo visto varios coma este.

• TER + PART: Teño feito algúns coma eses.

• IR + PART: Xa vai dito todo.

Terminativas

• CHEGAR + A + INF: Chegou a gañar en tres ocasións.

• ACABAR + POR + INF: Acabou por deixar a moza.

• VIR + A + INF: Eles viñan a comer aquí.

Reiterativas

• VOLVER + INF: Volvín chamar outra vez.

• LEVAR + PART: Levo traballado moito nisto.

• TER + PART: Teño visto esa película moitas veces.

Perífrases modais

De obriga

• TER + QUE + INF: Teño que estudar máis.

• DEBER + INF: Deben traballar máis.

• HABER + QUE + INF: Hai que avisalos.

De probabilidade

• HABER + (DE) + INF: Han de ser as cinco.

• DEBER + (DE) + INF: Deben ser uns dez.

• PODER + INF: Poden quedar a durmir.

Perífrases temporais (de inminencia ou de futuro)

• IR + INF: Vou dicírllelo a elas.

• ESTAR + A + INF: Está a rematar ese traballo.

• HABER + INF: Hei mercal.

Infinitivo conxugado

Desinencias

• (eu) andar Ø

• (ti) andares

• (ela) andar Ø

• (nós) andarmos

• (vós) andardes

• (elas) andaren

• Tema

Compoñentes do tema

• Raíz verbal (R): expresa o significado do verbo (varr-er).

• Vogal temática (VT): indica a conxugación [-a (1ª), -e (2ª), -i (3ª)].

Morfemas flexivos

• Morfema modo-tempo (MMT):

  • Tempos absolutos:

    • Presente de indicativo Ø

    • Pretérito de indicativo Ø

    • Futuro de indicativo (-re- → eu, nós, vós) (-rá- → ti, ela, elas)

  • Tempos referentes

• Morfema número-persoa (MNP)

Formas non persoais

• Infinitivo: R + VT + MS
  Morfema substancial: (-r)

• Xerundio / participio: R + VT + MA
  Morfema aspectual: (-ndo / -ado)