Totalitarismoen Gorakada Europan: Faxismoa eta Nazismoa

Gerraarteko Europa: Krisia eta Ezegonkortasuna

Lehen Mundu Gerraren ondoren, Europa suntsituta eta ezegonkor geratu zen. Versailleseko Itunak gatazkaren ondorio politikoak finkatu zituen, baina herrialde askotan haserrea, pobrezia eta frustrazioa nagusitu ziren, batez ere Alemanian. 1929ko krisi ekonomikoak egoera okertu zuen: langabezia masiboa, pobrezia eta sistema liberalarekiko mesfidantza zabaldu ziren. Aldi berean, “mehatxu gorria” (Iraultza Sobietarra) beldurra sortzen ari zen, eta demokraziek ez zuten gaitasunik izan tentsio sozial eta politikoak kudeatzeko. Testuinguru horretan, faxismoa eta nazismoa bezalako totalitarismoak agertu ziren, eta Europan inork ez zituen garaiz geldiarazi.

Gerraosteko Krisia eta Lehen Diktadurak

1920ko hamarkadan, Europa oraindik gerraosteko krisian murgilduta zegoen. Errusian gerra zibila piztu zen, eta Alemanian eta Hungarian iraultza sozialistak saiatu ziren boterea hartzen. 1919an sortu zen III. Internazionalak alderdi komunisten jarduera koordinatu zuen, eta aldi berean, eskuin muturreko talde armatuak —pistolerismoa eta squadristi— indartu ziren. Egoera ezegonkorrak diktaduren agerpena erraztu zuen:

• Salazar Portugalen
• Horthy Hungarian
• Primo de Rivera Espainian

Distentsio Laburra eta 1929ko Krak-a

1925–1929 artean, Europak distentsio une bat bizi izan zuen: Locarnoko Hitzarmenak Frantzia eta Alemania hurbildu zituen, eta Alemaniak Nazioen Elkartean sartzea lortu zuen. Garapen teknologikoak eta gizarte-politika berriek baikortasuna ekarri zuten, baina desoreka sozialak eta haserrea ez ziren desagertu. 1929ko krakak berriro hondoratu zuen sistema, eta jende askok demokraziaren porrota ikusi zuen.

Faxismoaren Sendotzea Italian

Testuinguru horretan, faxismoa Italian sendotu zen. “Vittoria mutilata” sentimenduak eta sozialismoaren beldurrak nazionalismoa indartu zuten. Mussolinik 1919an sortu zituen Fasci italiani di combattimento, eta haien indar paramilitarrak (alkandora beltzak) kaleetan indarkeria erabiliz oposizioa zapaltzen hasi ziren. 1922ko Erromarako Martxak Mussolini boterean jarri zuen, eta 1924ko Matteottiren hilketak diktadura faxista sendotu zuen. Faxismoak estatu totalitario korporatibista eraiki zuen: alderdi bakarra, zentralismo politikoa, propaganda masiboa, emakumearen rola etxera mugatzea eta autarkia ekonomikoa.

Nazismoaren Gorakada Alemanian

Alemanian, nazismoaren gorakada 1920ko hamarkadaren amaieran eta 1930ekoaren hasieran sendotu zen. Hitler 1919an alderdian sartu zen eta 1921ean buruzagi bihurtu zen. 1923ko estatu-kolpeak huts egin bazuen ere, 1929ko krisiak alderdi naziaren hazkundea erraztu zuen. 1933an Hitlerri kantziler kargua eman zioten, eta Legebiltzarreko sutea aitzakia hartuta, eskubideak indargabetu eta oposizioa deuseztatu zuen. 1934an Hindenburg hil zenean, Hitler presidente eta Führer bihurtu zen, diktadura ezarriz.

Estatu Totalitarioaren Eraikuntza eta Kontrola

Nazismoak estatu totalitario osoa eraiki zuen. Alderdiak eta sindikatuak debekatu ziren, boterea NSDAPren eta Lanaren Frente Nazionalsozialistaren esku geratu zen, eta botere judiziala menperatu zen. Polizia politikoa —SS eta Gestapo— indartu zen, eta 1933tik aurrera kontzentrazio-esparruak ireki ziren (Dachau, Buchenwald). 1934ko Aizto Luzeen Gauak barne-garbiketa odoltsua ekarri zuen. Ekonomian, autarkia, berrarmatzea eta industria astuna lehenetsi ziren, Alemania 1939rako munduko bigarren potentzia industrial bihurtuz.

Gizartearen Kontrola eta Arraza Garbitasuna

Gizartearen gaineko kontrola totalitarismoaren beste zutabea izan zen. Nazismoak arraza-garbitasuna defendatu zuen, eta “arrisku” gisa etiketatutako taldeak —juduak, ijitoak, desgaituak— jazarri eta baztertu zituen. Oposizio politikoa eta intelektuala isilarazi ziren, liburuak erre eta pentsalariak erbesteratuz. Propaganda masiboak eta Führerrenganako kultuak gizartea ideologia bakarraren menpe jarri zuten.